Door Jacob Haagsma
De geschiedenis van het geslacht Compson zit vol drankzucht, zelfmoord, incest, bastaardkinderen, verval, problematische rassenverhoudingen, neurotische ouders. Ideaal materiaal voor een melodrama of een soap. Maar William Faulkner maakte er wereldliteratuur van, naar modernistische snit. De New-Yorkse theatergroep Elevator Repair Service zet het eerste hoofdstuk (van de vier) nu op de planken: The Sound And The Fury (April Seventh, 1928).
Dat mag u gerust letterlijk nemen. Zoals in de voorstelling Gatz van dezelfde groep (enkele jaren geleden in het Holland Festival te zien) de roman The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald integraal werd voorgelezen, zo komt vrijwel elk woord uit dat beroemde openingshoofdstuk uit The Sound And The Fury hier op de planken.
Het is een beroemd hoofdstuk, berucht lastig ook. Faulkner (Amerikaans Nobelprijswinnend auteur, 1897-1962) benut de ‘stream of consciousness’-techniek, en dat niet alleen, het bewustzijn in kwestie is dat van de verstandelijk gehandicapte Benjy Compson. Het verschil tussen heden en verleden kent hij niet, de werkelijkheid en flarden van herinneringen presenteren zich simultaan aan zijn getroubleerde geest.
Dat alleen al is een spannend uitgangspunt. Het doet er niet toe of Faulkner het met zijn procédé bij het rechte eind heeft, het is ook veel te beperkt om dit hoofdstuk uitsluitend te zien als een inkijkje in het hoofd van de verstandelijk gemankeerde medemens. Knoestig proza is het, dat met de tijd zijn geheimen en schoonheid prijsgeeft.
Zo heeft Elevator Repair Service het ook opgevat. Het is me nogal een uitdaging om zo’n tekst op de planken te brengen, maar de groep die net zo gemakkelijk radioshows, gedichten en interviews als inspiratiebron gebruikt kun je om een boodschap sturen.
Beurtelings nemen de spelers het boek ter hand, flarden tekst waaieren uit van acteur naar acteur. De een leest voor, de ander spreekt de de dialoog uit. Maar wel met de vervreemdend werkende toevoegingen uit de tekst: ,,‘You hush that now.’, Dilsey said”, en dat alles in het zangerige accent van het diepe zuiden van de Verenigde Staten, waar de meeste acteurs ook hun wortels hebben. Ze wisselen van rol, steeds als de vertelling in de tijd verspringt. Ook de wijzigingen in de belichting wil wel enigszins helpen om het chronologische slingerpad te volgen.
Natuurlijk blijft het lastig om er een touw aan vast te knopen. Dan weet u ook eens hoe dat is, zou Benjy zeggen – als hij de gave van het woord had gehad. Maar gaandeweg komen de motieven bovendrijven. De promiscuïteit van Benjys geliefde, verbannen zus Caddy (hij vertoeft graag bij de golfbaan, alleen om haar naam te horen roepen), de manier waarop de moeder de hele familie emotioneel chanteert, de complexe raciale verhoudingen in het Zuiden aan het begin van de vorige eeuw, de kantelende samenleving en de onontkoombare manier waarop het geslacht Compson op de ondergang af gaat.
In het boek jankt Benjy wat af. In de voorstelling maakt zijn gehuil deel uit van de razend suggestieve ‘soundtrack’, alsof hij niet doorheeft dat hij dat geluid zelf maakt – wat, gezien de staat van zijn psyche, ook wel het geval zal zijn. Dat is maar een van de subtiele manieren waarop de groep leven blaast in deze weerbarstige tekst. Van de dwaas ogende, tussen vaudeville en squaredance hangende choreografie die op onverwachte momenten opduikt tot het superieure, grotendeels stille spel van Susie Sokol, die het leeuwendeel van de Benjy-rol op zich neemt: het zijn allemaal intrigerende elementen, mooie pogingen tot ontraadseling van Faulkners raadselachtige woordenstroom. Dat wordt toneel met een poëtische werking.
De slag om de roman in theater te veranderen zullen we altijd verliezen, zegt regisseur John Collins in het programmaboekje. Maar wat een intrigerende, glorieuze manier om ten onder te gaan.
Elevator Repair Service: The Sound And The Fury (April Seventh, 1928) is nog te zien op 15 juni in Theater Bellevue, Amsterdam in het kader van het Holland Festival.
www.hollandfestival.nl, www.elevator.org
Over Jacob Haagsma
