Het toneel wordt een filmset in Ivo van Hove’s Antonioni Project (filmvisie)

foto Jan Versweyveld

Door Leo Bankersen

Met de trilogie L’avventura, La notte en L’eclisse maakte Michelangelo Antonioni in de jaren zestig baanbrekende cinema. Laat zoiets zich naar het theater vertalen?

Als van een verfilmd theaterstuk gezegd wordt dat het toneelmatig is gebleven, is dat geen compliment. Met het omgekeerde proces hebben we heel weinig ervaring. Als je een film op de planken zet, zoals Ivo van Hove nu in het kader van het Holland Festival doet met zijn ambitieuze Antonioni Project, zou je dan nog mogen zien dat het ooit cinema was?

Voor Antonioni Project werden de verhalen samengevoegd van L’avventura, La notte en L’eclisse, Michelangelo Antonioni’s beroemde trilogie over moderne vervreemding en het onvermogen van mensen om werkelijk tot elkaar te komen. Wie de uitgekiende composities en het prachtige ritme van Antonioni’s beelden kent krijgt al snel het idee dat zoiets nauwelijks in een ander medium te vertalen is. Het getuigt dus van lef dat Van Hove het toch probeert.

Hij is zelfs niet bang om met die filmherkomst te flirten. Hij gooit een batterij camera’s in de strijd zodat zijn acteurs niet alleen theater maken maar tegelijkertijd op een reusachtig beeldscherm zijn te zien. De moderne stad, die bij Antonioni bijna een zelfstandig personage is, kan op die manier ook het theater worden binnengehaald.

Met name in de eerste helft spelen de acteurs klein en eenzaam op een podium dat is uitgevoerd als een reusachtig bluescreen. Aldus kunnen ze op het daarboven hangende beeldscherm in iedere willekeurige achtergrond worden ‘geplakt’ – in dit geval stadsbeelden van (vermoedelijk) New York. Zo is het alsof Van Hove het werk van Antonioni aan het herverfilmen is.

Dat met al die kunstgrepen eenzelfde vervreemdingseffect wordt beoogd als destijds aan de radicale stijlvorm van Antonioni werd toegeschreven is niet moeilijk in te zien, al blijft het voor een groot deel theorie. Daarvoor is Antonioni Project toch weer te veel een skelet van de belangrijkste scènes uit de drie bronfilms gebleven, voor een belangrijk deel steunend op de dialoog die bij Antonioni juist ondergeschikt was.

Een piepklein voorbeeldje is de opening van L’eclisse. Riccardo en zijn verloofde Vittoria hebben een vreselijke nacht vol vruchteloze discussies en onmin achter de rug. Alles is al gezegd en de film zelf begint met een heel lange, schitterende gemonteerde scène waarin die verslagenheid op puur visuele wijze gestalte krijgt. Pas dan mogen ze iets zeggen. Dezelfde scène zit in Antonioni Project, maar hier mag het tweetal gewoon met de deur in huis vallen.

Niet alles is overigens zo kaal. Soms ontstaan er, bijna bij toeval, toch prachtige lyrische momenten uit die combinatie van filmbeeld (een zwalkende camera door een groezelig winkelcentrum) en theater (twee acteurs die onder het scherm een simpele, strak gestileerde dialoog houden).

Maar met al die leuke spullen kan het ook heel erg fout gaan. Het dieptepunt komt wanneer we getrakteerd worden op een podiumbrede montage van 9/11-beelden en andere eigentijdse narigheid. Stel je voor, we zouden eens mogen denken dat het alleen maar over die midlifecrisis van een schrijver ging.

Lees ook de theatervisie.