Door Ingrid van Frankenhuyzen
De Vlaamse theatermaker Wim Vandekeybus opent op 1 juli het Julidans Festival in Amsterdam met de voorstelling nieuwZwart. ,,Ik wil dat de voorstelling een trance is waarin je geen tijd meer ervaart.”
Geen vragen naar de betekenis graag, dat is niet interessant, zegt regisseur/choreograaf Wim Vandekeybus in een hotellobby in Parijs. Hij hoopt namelijk dat zijn nieuwe voorstelling nieuwZwart geen herkenning oproept maar slechts associaties. En ja, beaamt hij, het universum van zijn voorstelling is zwart en donker, maar wist je dat zwart geen echte kleur is? Het is een uitgevonden, samengestelde kleur, geen pure kleur. Oké, zwart is misschien het symbool van het onderbewuste, zo ver wil Vandekeybus dan wel gaan.
Dat donkere universum van de Vlaamse theatermaker begint in nieuwZwart met naakte dansers die wentelend in krakend isolatiefolie- uit zee lijken te kruipen. Spartelend en golvend komen ze terecht in een wat het beste omschreven kan worden als een hallucinerende natuurtrip: acteur Gavin Webber vertelt over bergen, bossen, woestijnen, vulkanen en rivieren. Telkens als je denkt de woorden te begrijpen, ontglipt de betekenis ervan je weer. Op een hangend plateau spelen live drie muzikanten, onder wie componist Mauro Pawlowski van de Belgische popgroep dEus. Hun gitaarrock ebt geregeld weg in mystificerende klankeffecten. Dansers kronkelen, klimmen en springen anderhalf uur in een eigen wereld waarin een dramatische ontwikkeling ontbreekt.
Vandekeybus zegt er na zijn bijna gebruikelijke reserve bij het begin van een interview, enthousiast over: ,,Doe er maar mee wat je wilt, maak van nieuwZwart maar wat jij erin ziet. Ik reik niks aan, ik wil dat de voorstelling een trance is waarin je geen tijd meer ervaart. Heel primitief en intens. Het is een ritueel en dramatisch gezien inderdaad een toestand. Ik wilde geen begin of eind. Het moest een kluwen worden, een vreemde wereld. Zozeer dat ik zelfs mijzelf afvraag waarom mensen hier naar zitten te kijken. Het is menselijk en tegelijk onmenselijk. Als ik al moet zeggen waarover het gaat, dan is het de geschiedenis van de mensheid, het herbeginnen en opnieuw geboren worden.”
De Vlaming, van huis uit fotograaf, studeerde ooit een tijd psychologie en heeft een fascinatie voor het onderbewuste, de intuïtie en de dierlijke instincten van de mens en zijn lichaam. Het is een constante in de 22 jaar die Vandekeybus en zijn gezelschap Ultima Vez aan de top van het internationale danstheaterfirmament staat. De zoon van een dierenarts en ex-danser bij Jan Fabre, liet in zijn eerste productie What the body does not remember dansers risicovol en dierlijk door de ruimte rennen, permanent vallend over objecten en elkaar. Iets vergelijkbaars deed hij ook in bijvoorbeeld Sonic Boom, de voorstelling die hij in 2003 bij Toneelgroep Amsterdam maakte. Joop Admiraal, toen al op leeftijd, bleek een zeer dansant acteur. Bij Vandekeybus staan licht, geluid, decor, beweging, tekst, film et cetera zonder hiërarchie in dienst van de zintuiglijke instinctieve ervaring.
Een “Vandekeybus” is bij het grote publiek misschien onvermoeibare gestileerde valpartijen gaan betekenen, de poëtisch labyrintische teksten van schrijver en landgenoot Peter Verhelst maken echter ook vaak onderdeel uit van de voorstellingen. Hoewel Vandekeybus in nieuwZwart juist niet van plan was met tekst te werken, kwam Verhelst toch weer in de voorstelling terecht. Dit keer met gedeeltes uit diens gedichtenbundels Alaska en nieuwe sterrenbeelden. Die laatste bundel is één lange postmoderne verwijzing naar de popmuziek en -tussen kitsch en esoterie- komt de extatische natuurmetaforiek bovendrijven. ,,We hebben pas in een laat stadium besloten fragmenten eruit te gebruiken”, zegt Vandekeybus, ,,Peter zelf zei nota bene, is dat wel zo nodig? Dat vind ik mooi, dat hij dat zegt. Want tekst is niet de drager van de voorstelling, het is net als de beweging iets dat je af en toe best mag missen. Je hoeft niet alles te zien, te horen of te begrijpen. Net als de muziek, moet je het gewoon ondergaan.”
Het danstheater van Ultima Vez is niet van de afdeling entertainment, abstractie heeft de voorkeur bij Vandekeybus. Het verlangen om zich af te keren van de werkelijkheid wordt steeds groter. Zijn dansers geeft hij tijdens het repetitieproces de opdracht mee ,,Ik wil niets zien dat ik herken”. nieuwZwart zegt hij, moet mensen naar iets brengen waar je nog nooit geweest bent. In het huidige dansklimaat is dat geen mode maar hij heeft niets met de conceptuelen en vormelijken in de dans. Evenmin touwens met het geëngageerde theater. ,,Voorstellingen moeten niet gaan over hoe slecht het met de wereld gaat. Toneel dient daar niet voor. Mensen zeggen wel eens tegen me, ga nou toch eens met Marokkanen werken. Allez, schei toch uit. Ik heb al eens een blinde Marokkaan in mijn voorstelling gehad. Dát is pas integratie. Nee, engagement is me te banaal. Dat betekent niet dat ik geen geëngageerd mens ben. In Sonic Boom ging het over de macht van de media, over Rwanda, over mythologie maar niemand die het expliciet eruit haalde. Ik heb geen zin in een verhaal of een script. Mijn werk is als een schilderij dat gaat over kleur.”
Vandekeybus, net weer vader geworden, heeft een nieuwe vrijheid ontdekt. Met een geheel nieuwe ploeg dansers die elkaar volgens hem niet meer automatisch nadoet (“om blessures te voorkomen vallen we bij Wim Vandekeybus op deze manier”) maar die dansers individueel laat bewegen. Risico’s laat hij de dansers nog steeds nemen: acteur en danser Gavin Webber kampt in Parijs met een lichte hersenschudding. Maar hij werkt apart met ze. Als een intuïtief assembleur, een samensteller, voegt hij al de ‘choreografieën’, de persoonlijke lichaamstalen van de dansers ineen. nieuwZwart is in feite een interactief schilderij.
nieuwZwart speelt op 1 en 2 juli tijdens het Julidans Festival (1 t/m 11 juli) in de Stadsschouwburg in Amsterdam. Inl: www.julidans.nl
Over Redactie
