Peter Zadek (1926 -2009): Een generatie sterft uit

Door Wijbrand Schaap

Ze waren zelf een soort golf toen ze kwamen. Nu is het een iets andere golf als ze gaan. Na Jurgen Gosch en Pina Bausch is nu ook een andere held van het Duitse en Europese theater overleden. Met Merce Cunningham erbij gerekend vestigt juli 2009 een macaber record van stervende cultuurgoden en Michael Zeeman.

Peter Zadek was wellicht de grootste regisseur van het na-oorlogse theater, en zijn voorstellingen galmen nog na in de hoofden van de gelukkigen die ze meemaakten en nog in leven zijn. Zelf maakte ik hem nooit live mee, maar heb ik een herinnering aan een vage vhs-band.

Een Griekse tragedie, natuurlijk een Griekse Tragedie. De Oresteia, de Wagner Ring voor de moderne theatermaker, opende Peter Zadek met een prachtig idee. Immers: dat stuk, waarin de met oorlogsbuit en schuld beladen terugkeer van het Griekse leger na de val van Troje wordt afgewacht, gaat niet over jonge helden en kwieke Grieken die de draad weer oppikken. Tien jaar hebben de achterblijvers moeten wachten op bericht, dus Zadek maakte van dat groepje wachtende mannen afgestomte, dementerende bejaarden zonder illusie of hoop. Dat beeld, van fluisterende gesprekken tussen mensen die elkaar ieder verhaal al honderd keer verteld hadden, was sterk. Het maakte tijd tot thema, maar deed meer: het stelde het bestaansrecht van het theater ter discussie, op een manier die nieuw was. Vermaak moest toch met attracties, snelheid en spektakel? Ook in 1972 was beginnen met zwijgend zitten en onverstaanbaar mompelen een vloek.

Maar iedereen praat er nog over, omdat het beeld niet alleen realistisch was, maar ook gevoelvol en indrukwekkend. Robert Wilson moest toen nog beginnen aan Einstein on the Beach, waarin hij stilte, traagheid en tot tien tellen tot onvermijdbare kunst verhief. Hij moet Zadeks werk toen al hebben gezien, en er toen al door geraakt zijn. Dan hebben we het dus over essentiële invloed. Dan mag je daar best trots op zijn.