Door Willem Jan Keizer
Beethoven kennen we vooral als componist van hemelbestormende symfonieën en weergaloze pianowerken. Muziektheater kwam nauwelijks uit zijn pen en wat we ervan kennen – Fidelio – kwam niet in één flinke componeersessie tot stand. Gisteravond ging de Fidelio – enscenering van Neil Wallace in première tijdens het Gergjev Festival, met het Rotterdams Philharmonisch Orkest in de bak en Valeri Gergjev op de bok. Morgenmiddag vindt een herhaling plaats.
Opera was niet Beethoven’s ding en Fidelio zag aanvankelijk het levenslicht via twee eerdere pogingen, onder de titel Leonore. Van 1803 tot 1814 werkte Beethoven eraan, maar hij zag geen kans een opera te schrijven die op alle punten wist te overtuigen. Het werk valt precies in twee delen uiteen – één voor en één na de pauze, handig – en deze twee delen verschillen ook enorm van elkaar. Hoewel Beethoven een krachtig eigen handschrift heeft, is het opmerkelijk hoe schatplichting vooral het eerste bedrijf aan Haydn is. Daaraan is te merken dat Beethoven een classicist was en niet de romanticus waar hij doorgaans voor wordt versleten. Het eerste bedrijf bevat nauwelijks handeling en het verhaal krijgt alleen vorm door de enorme lappen tekst die erin voorkomen.
Regisseur Neil Wallace, in het dagelijks leven programmeur klassieke muziek bij de Doelen, kwam er niet uit. Hij gaf zich over aan de hype van deze tijd: videoprojecties. In de ouverture leidde dat tot wat maffioos geworstel van de hoofdpersonen op een kade langs de Maas. Daar wordt ook een draad begonnen die verder in het verhaal nergens wordt vastgeknoopt. Het verhaal van Fidelio gaat over vrijheid en loyaliteit. Leonore baant zich als Fidelio (goed gezongen, houterig geacteerd door Melanie Diener) een weg door de gevangenis waar haar man Florestan vast zit, puur omdat hij de malafide praktijken van gouverneur en gevangenisdirecteur Don Pizzaro aan het licht wilde brengen.
Uit geldgebrek is gekozen voor de inzet van het Groot Omroepkoor. Dat oratoriumkoor probeert zich heel statisch staande te houden in hun Bärenreiters. Een oratoriumkoor hoort niet thuis in opera: het weet zich geen raad met actief acteren en is gek genoeg ook niet in staat het toch niet al te grote kooraandeel uit het hoofd te leren. Omdat het ook nog eens ontbrak aan personenregie en er verder een serie videobeelden werd gebruikt die weinig toevoegde, veranderde het eerste bedrijf van deze opera in een oratorium. Zicht was er vooral op een hevig aan zijn slechte kapsel peuterende dirigent Valeri Gergjev, en de kennelijk in diep gepeins verzonken hoofdrolspelers. Een soort wietplantage verbeeldde vermoedelijk de vrijheid buiten de gevangenismuren, (geestelijke vrijheid misschien?) maar duidelijk werd dit niet. Waarom het achterdoek zo laag hing dat iedereen er gebukt onderdoor moest zal ook wel met dat gevangenis-idee te maken hebben, maar een grijze tegelvloer in het midden maakte dat al duidelijk genoeg. Nu was wie achteraan stond slechts onthoofd zichtbaar.
Pas in de tweede akte, daar waar Florestan ten tonele verscheen, prachtig gezongen en geacteerd door John MacMaster, kreeg deze Fidelio voor even vleugels. De videobeelden kwamen pas echt goed tot hun recht in het slotapplaus. Daar werd een dansend jongetje vertoond, hetzelfde jongetje dat de voorstelling opende. IJzersterk, al had dit weinig met Fidelio te maken. Misschien waren ze bedoeld om het festivalthema, eeuwige jeugd, er met de losse haren bij te slepen.
Rotterdam, Nieuwe Luxor Theater: Gergjev Festival. Beethoven: Fidelio, regie Neil Wallace, videobeelden Tessa Joosse m.m.v. Roterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Valeri Gergjev; Alexander Vinogradov, Matthew Best, Melanie Diener, John MacMaster-zang
Over Willem Jan Keizer
