Door Ellen Segeren
In krap twee weken tijd staan drie grote werken van componist Michel van der Aa (39) op de drie grote Amsterdamse podia, zonder opzet zo geprogrammeerd. Zo ontstaat er een toevallig minifestival: Triple Aa. Op 28 september wordt er afgetrapt met de opera After Life. Daarna volgen het multimediale Das Buch der Unruhe en de liederencyclus Spaces of Blank. Na Amsterdam reizen de producties af naar Londen, Lyon, Hamburg, Saarbrücken en Porto. Alle reden voor een gesprek met deze veelzijdige componist.
Je bent componist, maar hebt ook de regieopleiding aan de New York Film Academy afgerond. Hoe gebruik je film en muziek in After Life?
“Toen Pierre Audi me vroeg een opera te maken, had ik de film After Life van de Japanse cineast Hirukazu Kore-Eda in mijn hoofd hangen. Ik vind het thema daarvan erg mooi: mensen vertellen over het meest beslissende moment in hun leven. Toen ik kandidaten voor een auditie voor de film in mijn opera uitnodigde, wisten ze niet waar ze voor kwamen. Ter plekke vroeg ik naar hun bepalende moment, waardoor ze spontaan en eerlijk vertelden. Die verhalen heb ik opgenomen en verwerkt in een film die als een documentairelaag onder de opera ligt. Het libretto van het gezongen deel heb ik gebaseerd op het filmscript.”
Op 10 oktober beleeft Das Buch der Unruhe zijn Nederlandse première in de Nederlandse Muziekdagen in het Concertgebouw. Hoe is dat tot stand gekomen?
“Het is een muziektheaterstuk dat ik vorig jaar heb gemaakt voor Linz Cultural Capital 2009, samen met Klaus Maria Brandauer. Ook daarin plaats ik meerdere media op het toneel. Het boek van Fernando Pessoa waarop het gebaseerd is, is behoorlijk zwaar en heftig. Het bevat zo veel wijsheden en waarheden in de vorm van al dan niet autobiografische notities, dat ik een paar maanden bezig ben geweest om het terug te brengen tot een kernachtige librettotekst waarin al die kleuren gevangen zijn. Ik heb er een film bij gemaakt met Klaus, fadozangeres Ana Moura en acteur João Reis. Er zijn momenten met alleen muziek of alleen film, of monologen van Klaus, maar er zijn ook veel passages waarin alle elementen samenvallen. Ik wilde geen toneelmuziek maken die op de achtergrond doorpruttelt. De muziek volgt de tekst, het zit dicht op elkaar. In het Concertgebouw staat noodgedwongen een versie zonder het volledige lichtplan en bewegende schermen, maar wel met de film en met het decor van Marc Warning. Als je erheen gaat met het idee van een concert, word je verrast.”
De liederencyclus Spaces of Blank schreef je in opdracht van het Concertgebouworkest, Radio France en het NDR Orchester in Hamburg, met angst als leidend thema. Hoe heb je dat vormgegeven?
“Het is niet de angst voor 9-11 of de Mexicaanse griep, maar universeler. Ik heb teksten gebruikt van drie dichteressen, Emily Dickinson, Rozalie Hirs en Anne Carson, die ieder op hun eigen wijze over angst schrijven. Ze gebruiken de metafoor van ruimte: ze omschrijven een gebouw of een omgeving waar je als luisteraar het ware doorheen wandelt. Het zijn dichteressen uit drie generaties, ze brengen ieder hun eigen tijdsbeeld mee. Daar heb ik bij het componeren zeker op gelet, maar ik volg ze niet naadloos. Het is een caleidoscopisch werk geworden, van beklemmend intiem tot groot en dramatisch.”
Wie naar je thema’s kijkt, zou kunnen concluderen dat je een hang naar realisme hebt. Klopt dat?
“Ja. Ik werk graag met thema’s van het hier en nu. Ik hoef niet zo nodig iets met de Griekse goden en de grote metaforen. Vragen die iedereen zichzelf zou kunnen stellen, vind ik boeiender. Ik schrijf wat ik zelf graag in de concertzaal zou horen. Sommigen zeggen dat mijn muziek op zichzelf al een filmisch karakter heeft.”
Naar de maatstaven van de hedendaagse muziek bereik je een groot publiek.
“Het kan best dat ik een groot publiek aanspreek, en met de beeldende elementen ook een jonger publiek. Ik doe daar niets voor, ik maak wat ik wil maken. Ik word zelf ook net zozeer beïnvloed door pop en wereldmuziek als door Bach, Stravinsky en Ligeti. Dat is de taal die ik spreek, ik houd me niet bezig met toegankelijkheid. Ik probeer me zo min mogelijk aan te trekken van meningen en niet mee te buigen. Het is mooi dat het publiek er iets mee kan, maar ik doe daar niet speciaal mijn best voor.”
In hoeverre ben je als componist gevormd door je docenten uit de Haagse School, Louis Andriessen, Diderik Wagenaar en Gilius van Bergeijk?
“Toen ik compositie ging studeren, had ik al een opleiding muziekregistratie achter de rug, In die tijd heb ik veel nieuwe muziek opgenomen en ontzettend veel gehoord. Dat heeft me misschien wat eigenwijzer gemaakt, zodat ik een meer eigen geluid heb. Je hoort bij mij zeker brokstukken van de Haagse School, vooral in de helderheid. Maar anderzijds ook iets poëtisch en meer klankonderzoek.”
Je schrijft muziek en libretti en je maakt film. Op welke manier ontstaat een werk?
“Dat verschilt. Soms hangt een idee een paar jaar in mijn hoofd. Maar het begint altijd met een thema. Daarna bedenk ik hoe ik het ga vormgeven. Ik denk nooit: nu ga ik een multimediale voorstelling maken. Eerst is er het libretto en daar zoek ik een passende vorm bij. Heb ik een strijkkwartet nodig of een elektrische gitaar, en al dan niet filmprojecties? Het verlengen van het muzikale vocabulaire in film en enscenering is alleen maar gerechtvaardigd als het thema daarom vraagt.”
Beeld is dus een verlenging en geen ondersteuning?
“Nee, het is ook geen versterking van de muziek. Ik hou niet van film die dingen vergroot. In mijn geval is het soms letterlijk het verlengen van het toneelbeeld. In After Life zie je de zangeres in de film terugkomen in dezelfde ruimte en soms zingt ze duetten met zichzelf. De film met de sprekende mensen is meer een documentaire. Ik gebruik alleen film als ik er iets mee kan doen wat ik met muziek niet kan doen.”
Je schrijft opvallend vaak vocale muziek. Heb je een bijzondere band met de stem?
“O, absoluut. Het is mijn lievelingsinstrument, het staat heel dichtbij. Het kan ook ver-schrik-ke-lijk fout gaan. Maar er is niets mooiers, het gaat direct naar het hart. Ondersteund door de tekst. Dat kan soms ook met gesproken woord, zoals Klaus Brandauer doet in Das Buch der Unruhe.”
After Life
Opera met solisten Roderick Williams, Richard Suart, Yvette Bonner, Margriet van Reisen, Claron McFadden, Helena Rasker en Asko Schönberg o.l.v. Otto Tausk De Nederlandse Opera, Het Muziektheater, Amsterdam: 28 + 29 sept., 2 + 3 okt. 20.00 u, 4 okt. 13.30 u
Uitzending op Radio 4: za 17 okt. 19.30 u
Das Buch der Unruhe
Semiscenisch muziektheater voor acteur, ensemble en film, Nederlandse première, met Klaus Maria Brandauer en de MusikFabrik o.l.v. Martyn Brabbins
ZaterdagMatinee, Het Concertgebouw, Amsterdam: 10 okt. 14.15 u
Live uitzending op Radio 4: za 10 okt. om 14.15 u
Spaces of Blank
Liedcyclus voor mezzosopraan, orkest en soundtrack, met als soliste Sarah Castle en het Radio Kamer Filharmonie o.l.v. Micha Hamel Nederlandse Muziekdagen, Muziekgebouw aan ‘t IJ, Amsterdam: 10 okt. 20.15 u
Live uitzending op Radio 4: za 10 okt. 20.15 u
Over Redactie
