‘Ook online blijkt er wel degelijk vraag naar langere recensies te bestaan’, zo merkte Elsbeth Etty op in NRC Boeken (‘Converseren of recenseren’, NRC, 30-10-2009). ‘Probleem is alleen wie de auteurs ervan betaalt’, vervolgde zij, om daarna te suggereren dat recensiesites als De Reactor stukken aanbieden van onder andere nrcboeken.nl. ‘Gratis bevoorrading’, volgens Etty.
Deze voorstelling van zaken klopt niet. Ten eerste is het simpelweg niet waar dat De Reactor ‘content’ van NRC overneemt, zodat ook Etty’s vrees dat deze werkwijze weleens tot gevolg kan hebben dat kranten hun ‘onafhankelijke literaire kritiek’ niet meer kunnen bekostigen, ongegrond is. Als Etty eventjes naar dereactor.org zou zijn gesurfd dan zou ze hebben gemerkt dat daar louter eigen stukken op te vinden zijn. Wellicht had ze dan ook gezien dat deze site wordt gesubsidieerd door het Nederlands Literair Productie- en Vertalingenfonds, het Vlaams Fonds voor de Letteren, de Nederlandse Taalunie én Stichting Lira. Zij zorgen ervoor dat de auteurs van De Reactor kunnen worden betaald.
Het ontstaan van De Reactor is dus inderdaad nieuws, maar niet omdat het bestaan van dit soort online initiatieven de traditionele boekenbijlagen in gevaar zou brengen. Integendeel. De Nederlandse en Vlaamse fondsen en stichtingen hebben De Reactor juist gesteund omdat het niet goed gaat met de boekenbijlagen. Meer bepaald omdat er in die bijlagen steeds minder sprake is van de onafhankelijke literatuurkritiek die ook Etty nog hoog in het vaandel zegt te hebben. De kritiek in kranten is namelijk afhankelijk van verkoopcijfers, waardoor er steeds kortere stukken over steeds minder boeken worden geplaatst.
Op de site van Athenaeum Boekhandel lijkt het, volgens Etty, precies andersom te werken. De langere recensies die daar worden geplaatst zorgen ervoor dat de boekverkoop stijgt, waardoor er weer meer recensies kunnen worden bekostigd. ‘Hoog tijd dat krantenuitgevers eens een “verdienmodel” bedenken dat de onafhankelijke literaire kritiek veilig stelt’, concludeert Etty vervolgens. Maar hoe de literatuurkritiek in zo’n verdienmodel onafhankelijk zou moeten blijven, zegt ze er wijselijk niet bij. Bovendien vergeet ze dat boekenbijlagen allang onderdeel van zo’n verdienmodel zijn. Ook NRC Boeken bestaat bij de gratie van oplagecijfers. Ook de stukken van Etty moeten worden terugverdiend door de verkoop van kranten.
Of wringt hier juist de schoen en bedoelde Etty dat er alleen op het internet behoefte is aan lange recensies en dat de boekenbijlagen daarom gedoemd zijn te verdwijnen? Dan is de vraag wie de recensenten van krantensites gaat financieren inderdaad zeer prangend. Mensen zijn nu eenmaal niet zo snel bereid om voor online informatie te betalen. Maar welke andere mogelijkheid zou een bedrijf hebben om geld te verdienen aan zoiets niet-commercieels als literatuurkritiek, zeker als het tegelijkertijd de onafhankelijkheid ervan wil waarborgen? Dat is onmogelijk. Ofwel moet er gezocht worden naar een zo groot mogelijk publiek (dat eigenlijk niet geïnteresseerd is in literatuur) en moeten er toegevingen gedaan worden aan de selectie van de boeken en aan de lengte en inhoud van de recensies. Ofwel moet de kritiek in dienst staan van de verkoop van boeken. Laat dat nu precies het dilemma zijn waaraan de gedrukte boekenbijlagen ten onder gaan.
De oplossing lijkt simpel: zolang de kranten aan de hand van marketingmodellen worden geoptimaliseerd, kan de onafhankelijke literatuurkritiek alleen ‘veilig gesteld’ worden als we er een publieke zaak van maken, zoals hier op De Reactor. Alle bemoedigende gedachte-experimenten van Elsbeth Etty ten spijt. Dat zij die conclusie vanuit haar vertrouwde positie nog even tracht te weren, is even begrijpelijk als opmerkelijk. Etty’s enige optie lijkt voorlopig om haar eigen medium superieur te verklaren. De inhoud komt volgens haar immers nog steeds uit de krant. Helaas kun je dat alleen beweren als je niet over de grenzen van de oude media durft te kijken. Gelukkig zijn lezers meestal nieuwsgieriger.
Matthijs de Ridder
Op dereactor.org, een nauw verwante site, staat een interessante reactie op een columns van Elsbetrh Etty vcan NRC Handelsblad, over de verhouding tussen literaire kritiek in kranten en op online platforms. Opnieuw een oproep aan de traditionele media om eens buiten de eigen kaders te kijken naar de toekomst van de journalistiek buiten het papier.
Over Redactie
