“Voor mij is opera véél meer dan alleen muziek,” zegt de Israëlische regisseur Sjaron Minailo. “Het klinkt misschien een beetje hoogdravend, maar mijn internetopera past helemaal in de traditie van Richard Wagner. Soul Seek is echt een multimediaal gesamtkunstwerk, waarin mode, webdesign en digitale media, spel, cinema, theater, dans en experimentele muziek tot één geheel samenvloeien. Zonder dat één element de overhand heeft.”

Soul Seek van Studio Minailo is de eerste internetopera ter wereld. Op www.slsk.nl is deze opera gratis te bekijken, verdeeld over vijf scènes van ongeveer vijf minuten – met cliffhangers. Minailo: “Wie weet is ergens op een obscure site in Sri Lanka nog een andere opera online gezet, maar dit is de eerste opera die helemaal voor het internet is gemaakt.” Hij grijnst. “Nu hoop ik dat Soul Seek zo snel mogelijk viral gaat.”

Als regisseur is Minailo verbonden aan het Kameroperahuis. Ik leerde hem kennen tijdens onze studie Theaterwetenschap en samen maakten we een paar jaar onbegrijpelijk, vreemd bewegingstheater. Minailo studeerde af op zijn eigen kunstvorm: de MTV Opera. Een vermenging van hedendaagse opera, woest experimentele muziek en de snelle beeldenstroom van MTV-clips.

Soul Seek is het geesteskind van Minailo en componist / zanger Anat Spiegel. In vijf korte hoofdstukken toont de internetopera de bizarre wederzijdse obsessie tussen een flamboyante nachtclubperformer (gespeeld door Spiegel) en een haar eenzame bewonderaar (actrice Mira Helmer). De twee worden samengebracht door een spookachtige vrouw (danser Sophie Maczewski) die als een witgeschminkte doodsengel gewapend met twee mysterieuze speeldoosjes het lot van de twee vrouwen lijkt te sturen. In nachtmerrieachtige scènes verwisselen de vrouwen meerdere malen van rol, en van lichaam.

Minailo lacht.

“Mijn werk gaat bijna altijd over psychologische oorlogsvoering én fysiek geweld tussen vrouwen. Misschien is het verknipt, maar ik verdien de kost met vrouwelijk lijden.”

Zowel qua thema als in de beelden verwijst Soul Seek naar de iconische film Persona van Ingmar Bergman, die Minailo vorig jaar ook tot opera bewerkte, en David Lynch’s vervreemdende Mulholland Drive. De scènes worden voortgedreven door een dreigende soundscape, electropop, hoekige John Zornachtige kamermuziek en Spiegels warme, veelzijdige en soms croonende stem – die doet denken aan de expressieve rauwheid van P.J. Harvey met een losse, jazzy timing.

“Muziek is voor mij een taal zonder duidelijke betekenis. Soms lijk ik meer een choreograaf dan een theaterregisseur. Mijn regie werd gestuurd door de muziek en de sferen, beelden en gebeurtenissen die daarbij naar boven kwamen. Het is zeker geen lineair verhaal, maar door het gebrek aan houvast ga je juist heel aandachtig kijken en luisteren.”

Als tieners zaten Spiegel en Minailo samen op de Thelma Yellin theaterschool in Tel Aviv, sindsdien werken ze samen. In 2009 werd Minailo gevraagd om tijdens de Operadagen Rotterdam een derde voorstelling te presenteren, naast zijn producties Elektra | Erwartung en La Femme Humaine. Minailo en Spiegel besloten een soapopera te maken – letterlijk en figuurlijk – bestaande uit vijf korte scènes, gespeeld in de foyer. Minailo:

“Dat hadden we in no time in elkaar gezet, maar we wilden er allebei graag nog op door.”

Drie jaar later kwam Soul Seek tot stand met een minimaal budget, en de grotendeels vrijwillige inzet van alle betrokkenen. In vijf dagen werd alles opgenomen. Toch heeft het project niets van de ongepolijste do-it-yourself grofkorreligheid die je daarbij zou verwachten.

“Ik ben een enorme esthetische zeikerd. Ik houd erg van die strakke, gelikte en mooi uitgelichte beelden.”

“Maar dat streven naar schoonheid is nooit een doel op zich, en zeker niet gebonden aan geld. Met een paar spotgoedkope LED-lampen en een HD camera kom je al een heel eind. Daarnaast had ik een team van goede mensen om me heen verzameld, die allemaal aanvoelden dat dit een heel bijzonder project zou worden. We hebben àlles en iedereen in onze omgeving ingezet om iets nieuws te kunnen maken. Heel postmodern allemaal.”

Amsterdam, 1999. Studie  Theaterwetenschap, eerstejaarscollege theateranalyse. Ik zit met blocnote en pen in de vingers geklemd, en maak onleesbare aantekeningen. Halverwege het college komt Sjaron Minailo (Tel Aviv, 1979) binnengezwalkt, gehuld in een enorme bontjas, met grote Gucci zonnebril en dreadlocks. Met een zucht ploft hij in de achterste collegebank, hoort drie zinnen van het betoog van de ontregelde docent aan, en roept: “Maar dat heeft Tadeusz Kantor toch al jaren eerder gedaan?!” Gevolgd door: “Ik snap er NIETS van!” De docent laat zich niet uit het veld slaan: “Misschien had u iets eerder moeten aanschuiven.” Ik lachte me dood. Het was het begin van een goede vriendschap.

De flamboyante Minailo was een jaar eerder naar Amsterdam verhuisd, had rudimentair Nederlands onder de knie gekregen, en ontpopte zich in ons eerste jaar op de universiteit als regisseur van Het Verdriet van de Zeedijk: de woest experimentele bewegingstheatergroep die wij als overmoedige theaterstudenten uit de grond hadden gestampt, en die na een aantal rare voorstellingen een zachte dood zou sterven.

Met zijn afstudeerproject Khadish – een videokunstwerk waarin de beeldtaal van MTV werd vermengd met hedendaagse opera – vond Minailo pas echt zijn niche: het muziektheater en de hedendaagse, experimentele opera. Twaalf jaar en talloze producties later werkt Minailo nu als regisseur samen met het Kameroperahuis.

In die hoedanigheid presenteert hij binnenkort de voorstelling Persona, een bewerking van Ingmar Bergman’s gelijknamige meesterwerk uit 1966. De voorstelling wordt gespeeld in De Overkant: een oude loods op het vroegere Storkterrein op de Noordelijke IJ-oever, en gaat 15 augustus in première op het Grachtenfestival in Amsterdam.

“Ik heb Persona twee keer als theatervoorstelling gezien,” vertelt Minailo. “Het is een absolute Bergman klassieker en een van mijn favoriete films. Maar ik vond de theaterversies vaak niet zo boeiend.” Het verhaal toont twee vrouwen die op elkaar zijn aangewezen: de actrice Elizabeth wil niet meer spreken, terwijl haar verpleegster Alma de stilte probeert te doorbreken met een stortvloed aan woorden. In een afgelegen huis aan zee vechten de twee vrouwen een psychologische machtstrijd uit.

Minailo besloot om van Persona muziektheater te maken, met toestemming van de Bergman Foundation – die enthousiast was over zijn plan. “In Bergman’s film is de zwijgende vrouw – door de prachtige cameravoering, en het stille spel – net zo, of misschien wel krachtiger dan de sprekende. Maar op het toneel word Persona vaak gereduceerd tot monoloog. Daarmee doe je geen recht aan de nuances van het zwijgen.”

Mezzosopraan Ellen van Beek geeft met woordloze zang de ‘zwijgende’ Elizabeth vorm, in samenspel met actrice Mira Helmer, cellist Eduard van Regteren Altena en een soundscape van componiste Anne La Berge. Oud-coryfee van De Nederlandse Opera, Winfried Maczewski bedacht het muzikale concept. “Ik zoek naar een nieuwe manier om expressie te geven aan het personage van Elizabeth,” zegt Minailo. “Als ik choreograaf was geweest, had ik haar laten dansen.”

Persona is een heel gelaagd filosofisch verhaal. “Het gaat over het contrast tussen het masker dat de mensen dragen, en hun ziel. Soms bijna letterlijk. Want de naam Alma betekent ‘ziel,’ en Elizabeth is een actrice die steeds van masker heeft moeten wisselen. Maar wat gebeurt er als die personages zich aan elkaar gaan spiegelen? Verder stelt het verhaal de morele vraag of je het recht hebt om je van het leven en de realiteit af te keren. Zoals Elizabeth doet.”

Qua sfeer liet Minailo zich inspireren door het ontregelende Mulholland Drive (2001) van regisseur David Lynch – overigens een film die zelf ook een hommage is aan Bergman’s klassieker. In de repetitieruimte in het Ostadetheater sleutelt het ensemble aan scène vijf. “Dit wordt de meest lastige scène tot nu toe,” zegt muzikaal leider Winfried Maczewski. Minailo roept: “Hier moet de gekte echt naar buiten komen. Eén grote fragmentarische chaos – als een seance – alles dissonant en off-beat.”

Persona. Studio Minailo. Première 15 augustus, daarna tournee.

www.studiominailo.com /// www.grachtenfestival.nl