We schreven al uitvoerig over de Ajax-toestanden in Enschede: orkest en opera liggen met elkaar overhoop over een onverwachte operasubsidie-aanvraag van het orkest. Geschrokken door de ontstane commotie heeft een aantal van de betrokkenen inmiddels gereageerd. Verdomd jammer alleen dat die reacties niet op één lijn liggen.

publiciteitsfoto La Nozze door de Reisopera.

Zo verklaarde orkestdirecteur Harm Mannak tegenover het Enschedese college van B&W dat de aanvraag louter ingediend is voor het geval de Reisopera de subsidie niet krijgt. Merkwaardig, want er was op dat moment nog maar één aanvraag, namelijk die van de Reisopera, en zonder concurrerende aanvraag van orkestdirecteur Mannak en orkestleider De Vriend was het geld vrijwel automatisch naar de Reisopera gegaan. Dus, tenzij hij een rechtstreeks lijntje heeft met Den Haag en de verborgen agenda van Zijlstra, is zijn uitspraak onzin.

Kritische vragen vanuit de gemeenteraad konden zo echter wel gepareerd worden: als het geld maar naar muziekstad Enschede komt, dan vinden de plaatselijke bestuurders het prima. Radio 4 nam met dit argument echter geen genoegen, en wilde graag de orkestdirectie spreken. Helaas, onbereikbaar. Gelukkig was er wel ruimte voor een radio-interview bij RTV Oost, waarbij de interviewer zich haastte te zeggen het dossier niet te kennen. Geen probleem, want Harm Mannak verklaarde hier dat het werkelijke probleem zat in de orkestbegeleiding om niet.

‘Schandalig’, zo suggereerde hij, ‘dat wij als orkest gratis opera moeten begeleiden en met de reisopera niet te praten valt over vergoeding’.

Een argument voor de bühne, want de rijkssubsidie voor het orkest is er juist op gebaseerd dat het orkest om niet operabegeleiding verzorgt. Sterker: uit verschillende op last van het ministerie uitgevoerde onderzoeken blijkt dat het om niet-principe zeer verstandig is, omdat anders geruzie ontstaat over geldstromen.

Geen wonder dus dat de Reisopera niet over vergoeding voor begeleiding wil praten, laat staan dat ze die willen betalen. Daar kan een rijksgesubsidieerd orkest dus helemaal niet om vragen.

Maar het kan natuurlijk altijd nog gekker. We hadden al ingefluisterd gekregen dat chef-dirigent en mede-ondertekenaar Jan Willem de Vriend niets wist van de subsidieaanvraag, maar dat leek ons wat al te ver gezocht. We hebben immers de subsidieaanvraag in ons bezit, en daar staat op de eerste pagina toch echt de handtekening van De Vriend. En toen we verder lazen, kwamen we opvallend veel tekst tegen die zo uit de koker van De Vriend komt.

Maar dat klopt dus niet.

Althans, dat suggereert Jan Willem de Vriend in een interview met het regionale dagblad TC Tubantia – helaas niet online beschikbaar, zodat mensen buiten Twente er niets van te weten kunnen komen. In ieder geval herhaalt de dirigent in die papieren krant nog maar eens het oneigenlijke argument over de operabegeleiding, ook al is die naar het rijk der fabelen verwezen. Orkestdirecteur en ondernemings-specialist Harm Mannak wil overduidelijk een illegale regeling met de Reisopera treffen: jullie vragen ons niet om operabegeleiding, maar wij incasseren wel de subsidie daarvoor. Deal?

Wij raden dirigent De Vriend aan even de subsidiebeschikkingen uit het verleden goed te lezen.

Maar daar wringt te schoen, want ook nieuwe aanvragen blijkt De Vriend niet goed te lezen. Sterker, hij heeft ze überhaupt niet onder ogen gehad. Hij vertelt dat die aanvraag achter zijn rug in vier dagen in elkaar is geplakt en dat hij “niet echt gelukkig is” met het feit dat zijn eigen handtekening staat onder het operaplan van het orkest:

“Ik was daarvan niet op de hoogte, maar loop er aan de andere kant niet voor weg.”

Pardon?

Een handtekening onder een subsidieaanvraag maar daarvan niet op de hoogte zijn? Hoe komt die daar dan? Knip- en plakwerk? Dat noemen wij gewoon fraude. Dat zal toch niet?

De Vriend waakt dan ook voor een dergelijke beschuldiging. In tegendeel. Hij roemt directeur Mannak en stelt:

“Iedereen, de staatssecretaris incluis, ziet ons als voorbeeld.”

Dat zou reden genoeg moeten zijn voor allerhande alarmbellen, maar De Vriend richt zijn pijlen op de intendant van de Reisopera, Guus Mostart. Een prima intendant, maar die vertrekt binnenkort, en dus heeft die volgens De Vriend alle tijd om al zijn energie te richten op het veiligstellen van de toekomst van zijn gezelschap.

Een mooie eigenschap, zeker voor een vertrekkend intendant, die overigens nog wel het slotdeel van Wagners Ring, een herneming én de overgang naar een nieuwe situatie te begeleiden heeft, maar daaraan gaat De Vriend voorbij. Ook aan het feit dat er al lang een opvolger bekend is: Nicolas Mansfield. Maar die memo is kennelijk niet aangekomen, en sterker: als decormedewerkers en koor ontslagen zijn, blijft er met zeven medewerkers niets over van de Reisopera, oordeelt De Vriend op de stoel van Zijlstra:

“Dan is het afgelopen, uit.”

Wat De Vriend er dan weer niet bij vertelt, is dat ontslagen medewerkers van de Reisopera daar tegen een lager bedrag terugkeren als freelancers, en er in ‘zijn’ subsidieaanvraag slechts twee personen fungeren. Nou, ja, en zijn vrouw. En natuurlijk de ontslagen medewerkers van de Reisopera.

In een merkwaardige poging tot damage control zegt De Vriend nu echter dat zijn echtgenote – voorheen werd zij in alle stukken nadrukkelijk niet zo genoemd – ook van niets weet.

Met andere woorden: de artistiek leider weet van niets, zijn vrouw weet van niets en dat de in de aanvraag genoemde partners van niets weten, wisten we al. Sterker: de opgevoerde samenwerkingspartners sluiten niet alleen onderling het ene na het andere convenant, maar geven ronduit toe:

het Nederlands Symfonie Orkest is in deze geen gesprekspartner en is dat ook op geen enkel moment geweest.

Een aantal Statenleden, vooral in het CDA-kamp, twijfelt inmiddels of de gegeven provinciale steun wel zo verstandig was en ook de landelijke kranten zijn wakker geworden en bekritiseren de rooskleurige orkestplannen.

Is Jan Willem de Vriend nu naïef, voorgelogen, of liegt hij zelf glashard?

• Naïef zeker. Want een aanvraag goed proberen te praten die je niet hebt ondertekend is ronduit dom.
• Voorgelogen? Zeer waarschijnlijk, want hoe is anders te verklaren dat in de aanvraag passages te vinden zijn die overduidelijk uit zijn koker komen?
• Liegt hij dan zelf?

Laten we het erop houden dat hij door ambities en zorg voor zijn eigen orkesten de waarheid graag in handen van een zakelijk directeur legt. Da’s ook wel zo veilig. Wij durven echter al wel te stellen dat zijn emotionele uitspraak op te stappen bij het orkest als de Reisopera geen subsidie meer krijgt ook vooral voor de bühne is.

Ondertussen krijgen wij maar geen antwoord op vragen of beiden aanwezig zullen zijn bij de in allerijl belegde informatiebijeenkomsten over de toekomst van het NSO en of daar dan ook over de opera-aanvraag gepraat mag worden. Misschien dat we dat morgen na de première van Le nozze di figaro te weten komen. Want dat zouden we bijna vergeten: orkest en operagezelschap werkten ondertussen gewoon daaraan.

Uiteraard reizen wij af naar Enschede.

Maar waar?

Blijft over: de eigen organisatie.

Verder met een kleiner orkest?

 De omvorming van het orkest moet ook aan de basis plaatsvinden. Musici moeten zich medeverantwoordelijk gaan voelen voor het verdienvermogen van het orkest. Ook nieuwe activiteiten die niet direct horen bij de core business moeten bijdragen aan het genereren van publiciteit en/of verdienvermogen.

Bij HGO is het besluit genomen om arbeidscontract te reduceren naar 60%. Is dat de juiste aanpak? De musici worden dan medeverantwoordelijk gemaakt voor het oplossen van het probleem. Moet je de musici daarvoor de prijs laten betalen?

Recap: Er zijn teveel orkesten in Nederland, vindt de regering, en dus moeten er een paar weg. Of samengaan. Nu schijnt dat gedwongen fuseren niet erg van harte te gaan. Maar je kunt er wel geld mee verdienen. In Gelderland en Overijssel leidt dat tot bizarre taferelen. Het zou komisch geweest zijn als het niet zoveel geld had gekost.

Om vijf ton extra binnen te kunnen halen, trekken het Nederlands Symfonie Orkest en het Gelders Orkest één lijn. En met succes: de provinciale overheden van Overijssel en Gelderland vangen de subsidiekorting van het rijk op. Nu blijkt echter dat de plannen waarmee die redding is binnengeharkt, dubieus zijn. De politiek heeft daar nauwelijks naar gekeken. Vragen over het businessplan kwamen in Overijssel vooral van de PVV, maar in Gelderland stemde die zelfde partij na een – opmerkelijk vernietigende – contra-expertise juist enthousiast in met de miljoeneninjectie.

Tot zover dus de politiek.

Kijken we eens wat beter naar die vernietigende contra-expertise van prof. dr. E. van de Bunt. Hij was vooral geschokt door de verdienmodellen die beide orkesten presenteerden. De professor vroeg alleen niet waar de cijfers vandaan kwamen. Tijd om dieper te graven. Zo stuitten we al na een paar minuten op rapporten die overduidelijk de input geleverd hebben.

Nou ja, zeer selectief dan.

Laten we het eens over de inkomsten hebben. Van het kabinet-Rutte moeten gesubsidieerde instellingen minstens 17,5% van hun geld zelf verdienen. Wij toonden al eerder aan dat dat geen enkel probleem is voor de meeste clubs. Maar wat schrijven de twee orkesten in Oost-Nederland?

“In 2016 zijn we nog maar voor 50% afhankelijk van subsidies, de andere helft halen we zelf binnen.”

Dat is niet ambitieus meer, maar ronduit idioot.

Hoe komen ze erbij, vraagt een mens zich dan af. Dat blijkt heel simpel. Dat ontleen je aan Er zit muziek in de Nederlandse symfonieorkesten, een rapport van registeraccountants Dubois & Co. Het dateert nog van juni 2010, en is gebaseerd op gesprekken met, uiteraard, ook het toenmalige Orkest van het Oosten (nu Nederlands Symfonie Orkest (NSO)) en het Gelders Orkest (HGO).

Nu snappen we waarom NSO-directeur Harm Mannak aan iedereen vertelt dat zijn plannen niet zijn ingegeven door de bezuinigingen van Zijlstra, maar dat hij al veel eerder in die richting dacht. Dat klopt. Eén mysterie opgelost. Dubois & Co waren dan ook duidelijk genoeg:

“In de veranderende context is het essentieel dat orkesten heldere keuzes maken over hun ambitie en de componenten van hun businessmodel.

Het is dan wel handig, zo vertelt de accountant erbij, dat je niet allemaal hetzelfde doet. Daartoe splitst hij het veld uit in drie ‘profielen’, met elk een eigen ‘verdien’model. Ze maken zo een onderscheid:

• orkesten met de ambitie om in de eigen regio een prominente rol te vervullen met symfonische muziek en maatschappelijke programma’s. De verwachte eigen inkomsten zullen op zijn hoogst 25% van het totaal zijn;
• orkesten die andere cultuurinstellingen met symfonische muziek als partner ondersteunen. Die verdienen nog minder zelf, omdat bij de ondersteuning van een gesubsidieerde partner de beurzen gesloten blijven;
• orkesten die internationaal doorbreken en de belangrijkste podia in de wereld bespelen verdienen het meest. Hun eigen inkomsten kunnen, als het heel erg meezit, oplopen tot 55% van het totaal.

En hier is dus het probleem: als regionale orkesten gaan de clubs in Gelderland en Overijssel dus samen apart voor dezelfde hoofdprijs, die je ook nog eens alleen kunt winnen als je voor een internationale uitstraling kiest. Dan kun je 55% eigen inkomen halen, en dat hebben beide directies voor het gemak naar 50% afgerond. En wie mocht twijfelen aan de haalbaarheid: internationaal is geen probleem, want ze zitten dus allebei vlak bij Duitsland. Waar ze kennelijk geen eigen orkesten en/of muziektraditie hebben. Dat bovendien een internationale ambitie al je regionale ambities ondermijnt laten ze ook even buiten de aanvragen. Om niet helemaal raar over te komen vertellen ze dus ook nog iets over het ‘partnermodel’. De orkesten moeten het niet alleen van elkaar hebben, ze hebben ook nog een plicht om opera, toneel en ballet te begeleiden. Al wordt die eis in het geval van het NSO vertaald in een poging tot vijandige overname van de Nationale Reisopera.

Zo hebben we een beeld van twee concurrerende orkesten die zeggen samen te werken, maar elkaar feitelijk de tent uit vechten op basis van een onhaalbaar verdienmodel. En passant wordt ook nog een al jaren bestaand operagezelschap buitengesloten en zelfs in de verdachtenbank gezet. Het verwijt van NSO richting Reisopera niet te willen praten over vergoeding voor operabegeleiding blijkt onzin. Orkesten krijgen geld om dat te doen van het rijk.  Berenschot zegt in een rapport in opdracht van het minsiterie daarover juist:

Het ‘om-niet’-principe scheelt een hoop onderlinge geldstromen en mogelijke twisten over de hoogte van vergoedingen.

Enfin.

Waar is het allemaal om begonnen? De zo gewenste half miljoen extra rijkssubsidie kunnen ze alleen krijgen als ze nauw gaan samenwerken. Dat is alleen wat anders dan precies hetzelfde doen. Daarover is iedereen het eens. Ook Van de Bunt is juist hierover zeer kritisch:

“Wat betreft valkuilen en kansen met betrekking tot regionale samenwerking: er kan worden geconstateerd dat het HGO Businessplan iets te gemakkelijk spreekt over samenwerking met diverse partijen. Samenwerking gaat niet zomaar, vooral niet als er al een langere historie van minder soepele samenwerking met de betreffende partner bestaat.

Dat de samenwerking in de regio niet al te soepel verloopt, is geen geheim. Fuseren willen beide orkesten onder geen beding, en de samenwerking met de grootste partner, de reisopera, is ronduit explosief.

Dat beide orkesten ondanks rammelende plannen en verdienmodellen uit de sprookjes van Grimm miljoenen binnen wisten te halen is dan ook verwonderlijk. De concurrentie zal bij deze krimpende markt leiden tot een gedwongen fusie of de opheffing van één of meer van de strijdende partijen. Maar gelukkig wel met minimale ‘frictiekosten’, zo zal blijken.

Geen wonder dat Zijlstra beide orkesten als te volgen voorbeeld noemt.

Om de staatssecretaris ter wille te zijn heeft men er namelijk voor gezorgd dat de rampzalige gevolgen van deze clash of the titans niet voor rekening van het Rijk zijn. Daar gaan de lagere overheden voor betalen, maar vooral – en dat is schrijnend – het personeel en de muzikanten.

Hoe dit allemaal kan? Daarover meer, veel meer, in deel drie.

In Musis Sacrum schijnt het te stinken

 Bijna dertien miljoen vroeg Het Gelders Orkest (HGO) aan de provincie Gelderland. Het kreeg drie-en-een-half. Precies genoeg om de korting op de rijkssubsidie de komende twee jaar op te vangen en toe te werken naar een nieuwe organisatiestructuur en een nieuw verdienmodel, zoals omschreven in een zeer ambitieus businessplan, dat…

… wacht even. Hier hebben we toch al over geschreven?

Klopt. Het lijkt als twee druppels water op ons verhaal over het Nederlands Symfonie Orkest, het voormalig Orkest van het Oosten.

Er is echter veel meer aan de hand.

Op het eerste gezicht zijn de parallellen natuurlijk niet zo verwonderlijk. Orkesten hebben het immers zwaar. Ze verliezen miljoenen aan subsidie en moeten om te overleven eigenlijk fuseren. In zijn brief aan de kamer van juni 2011 ‘Meer dan kwaliteit; een nieuwe visie op cultuurbeleid’ was de staatssecretaris duidelijk: er komt één orkestinstelling in de regio Oost. Deze instelling ontvangt een subsidie van ten hoogste € 6 miljoen per jaar.

Fuseren dus, net zoals nu onder dwang gebeurt in het zuiden van het land. Maar waar vrijwel alle ingediende moties sneuvelden, werd er in een fraai een-tweetje tussen CDA en PVV (de motie v.d. Werf/Bosma) besloten dat Opera Zuid moest blijven bestaan. En meer dan dat: als in de regio Oost twee orkesten in staat zijn “onderscheidenlijk een volwaardig symfonisch aanbod te verzorgen en beide instellingen voldoende aanvullende financiering realiseren” dan kan de minister besluiten beide orkesten een subsidie van maximaal drie miljoen te verstrekken. Met als bonus een half miljoen per orkest extra als er sprake is van structurele samenwerking tussen beide orkesten.

Een op het eerste gezicht weinig schokkende motie, maar de gevolgen zijn groot. Want meteen begon het balletje bij de oostelijke orkesten te rollen. Het leverde beide instellingen miljoenen op. De rekening wordt echter bij de provincies, de gemeente Arnhem én – last but not least –  de orkestleden gelegd.

Het Nederlands Symfonie Orkest en het Gelders Orkest maakten allebei een zeer ambitieus businessplan waarin veelvuldig gerept wordt van nauwe samenwerking en ze dienden uiteraard een aanvraag voor die 3,5 miljoen bij het rijk in én vroegen de provincie om geld.

Heel veel geld.

In beide gevallen werd getracht dit aan de provincie te verkopen met als argument het afkopen van de jaarlijkse provinciale subsidie (in beide gevallen 3,5 ton).

Geef ons eenmalig heel veel geld, en we komen nooit meer om geld vragen. Nou ja, hooguit voor toekomstige losse projecten.

Overijssel nam op de allerlaatste vergadering van 2011 een gehaast besluit en gaf het orkest vijf miljoen, met uitzicht op nog eens dat bedrag, al verzuimde de provincie daarvoor de spelregels al te duidelijk vast te leggen:

Wanneer de provincie een financieel kader heeft ontwikkeld voor de afkoop van structurele subsidies, kan het NSO/OvO alsnog een aanvraag doen tot afkoop van de structurele subsidie.

Gelderland, misschien voorzichtig geworden door de financiële problemen in Apeldoorn waar men in luchtkastelen handelde middels grondaankopen, ging snel in gesprek met Overijssel.

Met de provincie Overijssel is afgesproken dat het Nederlands Symfonie Orkest / Het Orkest vh Oosten en Het Gelders Orkest beiden een aanvraag doen waaruit blijkt hoe ‘de symfonische dienstverlening’ in Oost Nederland door de orkesten wordt vormgegeven.

En met ‘resultaat’:

Inmiddels hebben de orkesten een convenant in voorbereiding waarin wordt afgesproken dat elk orkest zelfstandig een aanvraag doet van € 3,5 miljoen in het kader van de Subsidieregeling Basisinfrastructuur 2013-2016. Het convenant omvat ook afspraken voor structurele samenwerking op het gebied van orkestmusici, ontwikkeling van talent, opera, ondersteunende functies als human resource management, educatie en organisatie-innovatie.

Klinkt goed, maar er rezen bij verschillende Gelderse fracties toch vragen: dat businessplan, dat ziet er net als dat van de Enschedese collega’s geweldig uit op papier, maar hoe gaat het Gelders Orkest dat doen?

Simpel. Meer bezoekers, meer inkomsten uit sponsoren en fondsen en een flexibele organisatie. Concreet: sponsorsinkomsten gaan van 3 ton naar bijna anderhalf miljoen, kaartverkoop van 1,5 naar 2,6 miljoen en de “personeelslasten activiteiten” (lees: de kosten voor orkestleden) dalen van 5,9 naar 4,2 miljoen.

Einddoel? Het ook door het NSO constant genoemde verdienmodel waarbij het orkest nog maar voor 50% afhankelijk is van subsidies. Prachtig! De staatssecretaris vraagt immers maar om 17,5% en het is niet voor niets dat Zijlstra met regelmaat het businessplan van het NSO als voorbeeld noemt.

Maar realistisch?

Gelderland aarzelde en besloot: voordat we die financiële injectie geven, willen we een contra-expertise. Die kwam er, uitgevoerd door prof. dr. E. van de Bunt, hoogleraar management en organisatiekunde Vrije Universiteit, mede op basis van gesprekken met betrokkenen, waaronder uiteraard ook partner NSO. De conclusies liegen er niet om. Hoe zit het bijvoorbeeld met het binnenhalen van privaat geld?

Werving gebeurt nog teveel ad hoc en is afhankelijk van enkele actieve (bestuurs)leden. Realisering van het gestelde doel van € 1 miljoen netto wordt dan heel moeilijk. Er is in de provincie Gelderland zeker een kapitaalkrachtig publiek. Vooral in de komende jaren zal de groep 50-plussers met een relatief goed inkomen blijven toenemen. Echter, iedereen gaat een appèl doen op die doelgroep. En ze zijn weliswaar kapitaalkrachtig, maar ze zitten er heel erg bovenop.

Die versnippering wil het Gelders Orkest, wederom in een model dat als twee druppels lijkt op dat van het NSO, tegengaan door verdere professionalisering, culminerend in een fondsenwervingsbureau. Van de Bunt is echter niet alleen zeer kritisch over het ontbreken van een sluitende onderbouwing van de binnen te halen fondsen en sponsoren maar stelt:

De vraag is of de professionalisering moet plaatsvinden op de manier zoals het HGO Businessplan voorstaat. Inschakeling van een fondsenwerver betekent waarschijnlijk niet dat hiermee het ‘grote geld’ wordt binnengehaald.

Hoewel het Gelders Orkest het niet zo ambitieus formuleert als het NSO, toch te overmoedig dus. De vijver is ondiep en overbevist. En meer vissers zijn onderweg. En hoe zit het met de bezoekersaantallen? Ook daarover is het rapport vernietigend, zo merkte ook de provincie:

Het rapport spreekt zijn zorg uit over de – voor de verdiencapaciteit zeer noodzakelijke – groei van het aantal bezoekers.

Door de provincie erg vriendelijk geformuleerd, want in het rapport zelf lezen we:

Uit de jaarverslagen HGO blijkt dat het bezoekersaantal over de jaren 2007-2010 niet toeneemt maar juist daalt, terwijl men er juist naar streefde het te laten groeien. Met name qua opbrengst van abonnementen is dit toch de ‘backbone’ van het verdienvermogen van het orkest.

Meer publiek!

Tja, hoe krijg je dat? Jongeren en dan gekoppeld aan educatie. Treurig genoeg lijkt het Gelders ook hierin weer vooral op het NSO en Van de Bunt helpt ook niet echt, maar komt met clichés als:

Voor de jonge generatie dient de programmering te vernieuwen waarbij ‘hippe’ elementen als VJ, DJ, film en dans worden toegevoegd.

Waarmee maar weer eens is aangetoond dat een hoogleraar management en organisatiekunde zich  beter niet in artistiek beleid moet mengen. Hetgeen Van de Bunt elders in zijn rapport illustreert met een beledigende opmerking over de chef-dirigent van het Gelders Orkest:

Het succesvol onderhandelen met ambtenaren in Den Haag e.o. is mede afhankelijk van de HGO afgevaardigden. Kies hiervoor een dynamisch tandem met charisma in de persoon van bijvoorbeeld de chef-dirigent (artistiek boegbeeld) en directeur. Samen verschijnen in onderhandelingen wordt gewaardeerd. Een type à la Jan Willem de Vriend zou goed passen om het orkest goed over de bühne te krijgen. Wellicht is Manacorda ook in te zetten voor zo’n tweehoofdige delegatie bij landelijke onderhandelingen.

Manacorda, dirigent Gelders Orkest

Weer een verwijzing naar het NSO, ditmaal zelfs met verwijzing naar Jan-Willem de Vriend. Hierover later meer. Belangrijk advies is dat het orkest meer aan educatie moet doen. En dat is een zwak punt. De geïnterviewden plaatsen kritische kanttekeningen bij educatie. Het huidige HGO beleid lijkt meer op marketing dan educatie. Gelukkig zit het wel goed met de marketing.

Oh, wacht. Over de marketing meldde de visitatiecommissie uit 2010:

Marketing lijkt de kern te vormen van de door HGO voorgestane organisatieverandering. Er is op dit moment eerder sprake van een professioneel uitgevoerd publiciteitsbeleid, dan van daadwerkelijke marketing.

Terug naar de bezoekers. Het Gelders Orkest voert als verdediging aan dat thuisbasis Musis Sacrum hoognodig gerenoveerd moet worden. Het stinkt er, letterlijk. Verwacht wordt dat Musis Sacrum na de renovatie meer publiek zal trekken, want:

Beleving is tegenwoordig heel belangrijk.

Maar, zo merkt Van de Bunt terloops op:

Wanneer dat gerealiseerd is en hoeveel meer bezoekers dit zal trekken is niet nauwkeurig aan te geven.

Uiteraard is aan de provincie ook geld gevraagd de renovatie, maar daar voelde de provincie niets voor. Namens de VVD erkende Karin Reesing-Som het probleem:

Dit gebouw is niet meer van deze tijd en kan onvoldoende worden benut. En dit is wel noodzakelijk binnen het businessplan.

Je zou denken, zeker gezien alle andere kanttekeningen, hier stemmen we niet mee in, maar de provinciale VVD legt het probleem, gekregen van de landelijke VVD, op het bordje van de gemeentelijke VVD:

De VVD vindt dat de gemeente Arnhem hierin de lead heeft. Wij willen niet op de muziek vooruit lopen maar vinden wel dat HGO van geheel Gelderland is en dat het businessplan niet belemmerd mag worden door een locatie; Gelderland heeft er namelijk meer!”

Jazeker, in Nijmegen. Uit alle cijfers blijkt dat Het Gelders Orkest het geld verdient in Arnhem, dat nu de thuishaven moet opknappen, en Nijmegen.

Hoe nu verder?

Samenwerken, vooral met het voormalig Orkest van het Oosten. Maar dat lijkt onverstandig, en ten koste van de orkestleden te gaan.

Daarover meer, veel meer. Wordt, spoedig, vervolgd.

- in deel twee: twee orkesten met een identiek businessplan, is dat verstandig? en waar komen al die plannen toch vandaag?

- In deel drie: wat zijn de gevolgen voor de paukenist en de overige orkestleden? opgeven wachtgelden is één, maar hoe bedenkelijk zijn de bv-constructies? wie lopen nu echt risico’s?

Deze week begint de Nationale Reisopera met de repetities van Mozarts Le nozze di figaro. In de bak het kersverse Nederlands Symfonie Orkest onder leiding van Jan Willem de Vriend. Business as usual, want beide gezelschappen werken al jaren nauw samen en zijn verenigd in het Nationale Muziekkwartier Enschede. Alleen: orkest en operagezelschap praten sinds vorige week niet meer met elkaar.

Inzet is een onverwachte subsidieaanvraag van 3,5 miljoen euro van Stichting Aurora, waarachter het Nederlands Symfonieorkest en het barokensemble Combattimento Consort Amsterdam schuilgaan. Artistiek leider van beide orkesten is Jan Willem de Vriend en samen met directeur Harm Mannak van het NSO lanceert hij een plan om vanuit Enschede door Nederland te reizen met opera en muziektheater. Intendant Guus Mostart van de Reisopera reageerde verbijsterd. Mocht Aurora het geld krijgen, dan betekent dat het einde voor de Reisopera – er is immers maar ruimte voor één reizend operagezelschap in het nieuwe bestel.

Het lijkt een uit de hand gelopen ruzie tussen orkest en operagezelschap. Zo reageert in ieder geval de plaatselijke politiek. College van B&W kwam met een snelle persverklaring waarin beide partijen werd opgeroepen de meningsverschillen opzij te zetten. Maar hoe verleidelijk het ook is dit conflict terug te brengen tot kinnesinne tussen Mannak en Mostart, het leidt af van de ware oorzaak. Door kortingen op rijkssubsidies, een overambitieus management met dito plan en een ondoordachte geldinjectie van de Provincie Overijssel is alles uit balans. Zakelijke belangen en een radicaal verschil in toekomstvisie doen de rest.

“Vijf miljoen sponsorinkomsten”

We schreven al eerder over de opmerkelijke naamverandering van het Orkest van het Oosten. Door de naam te veranderen in het Nederlands Symfonie Orkest leek het orkest duidelijk te willen maken hét regionale symfonieorkest van ons land te zijn. Een fusie met het Gelders Orkest was absoluut onbespreekbaar, ook voor de Provincie Overijssel die het voorbije decennium, samen met de gemeente Enschede, juist flink geïnvesteerd heeft in het Nationaal Muziekkwartier. Van dit gegeven maakte het orkest behendig gebruik.

Om de rijksbezuinigingen voor het orkest de komende vijf jaar op te vangen, werd op de laatste provinciale vergadering van 2011 besloten het orkest vijf miljoen euro te schenken, met nog eens vijf miljoen in het vooruitzicht. Het orkest wilde eigenlijk het hele bedrag in een keer en daarmee de jaarlijkse bijdrage van de provincie afkopen, maar dat vond de provincie een te groot risico.

Het orkest krijgt de miljoenen op basis van een zeer ambitieus businessplan, dat enorme risico’s in zich herbergt en op verschillende punten zelfs onrealistisch is. Zo moeten de bezoekersaantallen enorm omhoog en vooral de cijfers over fondsenwerving zijn opmerkelijk. Het businessplan hanteert een groeimodel van 2.000.000 naar 5.000.000 euro sponsorinkomsten per jaar. En richt zich daarbij in de eerste plaats op bedrijven in Overijssel.

1000 euro per bedrijf

“De provincie kent meer dan 100.000 bedrijven. Doen er in jaar 1 2.000 mee voor een gemiddelde van 1000 euro, dan bedraagt de bruto opbrengst van dit project dus 2.000.000. De daarop volgende jaren loopt de opbrengst geleidelijk op tot een maximum van 5% van de markt. De totaal geprognosticeerde opbrengsten (5.000.0000) worden vanaf 2018 volledig gehaald.”

Doel is om uiterlijk in 2018 nog maar voor 50% afhankelijk te zijn van overheidsubsidie. Om deze ambities te realiseren, wil het NSO een speciaal projectteam sponsorwerving oprichten, met één verantwoordelijke manager en tien sponsormarketeers. Merkwaardig is dat bij de berekening de verantwoordelijkheid ook nadrukkelijk op het bordje van de artistiek leider gelegd wordt:

“Aansprekend en aanspreekbaar (artistiek) leiderschap is voorwaarde voor succes.”

Het zou Overijssel in één klap de meest vrijgevige provincie van Nederland maken, maar zelfs landelijk is dit onhaalbaar. Het groeimodel negeert bovendien dat collega-instellingen ook diezelfde markt op moeten. De Reisopera bijvoorbeeld. Dat gezelschap verliest volgend jaar vijf miljoen aan rijkssubsidie en zal ook nadrukkelijk de markt opgaan.

Het NSO neemt, gesteund door de provincie, dus enorme risico’s. Als het de doelstellingen niet haalt, ontstaat niet alleen daardoor een gat op de begroting, maar krijgt het ook de extra miljoenen van de provincie niet. Dan valt het orkest ver terug.

“Natuurlijk hebben we gepraat”

De geldinjectie van de provincie maakte het NSO in één klap tot de grootste speler in de regio, een positie die voorheen in handen van de Reisopera was. Dat gezelschap heeft net een nieuw plan ingediend bij de rijksoverheid en wacht begrijpelijkerwijs de reactie van het ministerie af. Zo lang wilde het orkest echter niet wachten en diende samen met het Combattimento Consort een eigen subsidieaanvraag in, ondertekend door Harm Mannak en Jan Willem de Vriend.

De motieven van het Combattimento Consort hierbij zijn duidelijk: ook dat orkest wordt flink getroffen door de bezuinigingen. In voorgaande jaren bracht het orkest bovendien op projectbasis barokopera, maar de kans dat het orkest dat de komende jaren nog kan doen, is nagenoeg nihil gezien de vele nieuwe aanvragers voor projectsubsidie.

Al op de eerste pagina van het beleidsplan van Opera Aurora wordt de aanval vol ingezet:

“Het Nederlands Symfonieorkest en Combattimento Consort Amsterdam hebben de handen ineen geslagen om te komen tot een nieuwe reizende operavoorziening. Met dit plan geven we een geheel eigen visie op de invulling van de reizende operavoorziening. Een visie die wij overigens graag hadden vormgegeven met de Nationale Reisopera, ware het niet dat er een fundamenteel verschil van inzicht lijkt te bestaan over hoe de opera inhoudelijk en zakelijk georganiseerd moet worden.”

Een agressieve toon, des te opmerkelijk daar Guus Mostart ontkent dat Mannak of De Vriend met hem gepraat heeft over een mogelijke subsidieaanvraag.

Henk Kesler

Als directeur van het Muziekkwartier predikte Mannak voortdurend het succes van de samenwerking, maar laat hij nu bij monde van bestuursvoorzitter Henk Kesler – die van het voetbal – zeggen:

“Natuurlijk is wel gepraat met de Nationale Reisopera. Onze directeur Harm Mannak probeert al acht jaar lang op een lijn te komen. Maar er is een groot onderling verschil in visie: de Nationale Reisopera wil maximaal vier producties per jaar maken, wij veel meer. Grote en kleinschalige producties, waarmee we kunnen overleven en in 2018 maximaal nog 50% subsidie nodig hebben.”

Opera Aurora gooit de deur echter niet helemaal dicht:

“Het Nederlands Symfonieorkest en Combattimento Consort Amsterdam vinden het belang van een gezonde reizende operavoorziening echter zo groot, dat besloten is dit plan eigenstandig uit te werken, met de nadrukkelijke uitnodiging aan de NRO later aan te haken.”

Hoe is onduidelijk, want Henk Kesler geeft ruiterlijk toe dat de plannen de doodsteek voor de reisopera kunnen beteken. Uit verdere lezing blijkt bovendien dat de Reisopera dan wel uitsluitend de plannen van Mannak en De Vriend moet uitvoeren, daar er opvallend veel gedetailleerd is ingevuld.

Nou ja, ogenschijnlijk.

Het is niet ongebruikelijk om in subsidieaanvragen wat vooruit te lopen op de plannen, maar Mannak en De Vriend maken het wel heel bont. Zo worden partners ten tonele gevoerd die zelf van niets weten. Bestaande producties van Kameropera Zwolle worden bijvoorbeeld doodleuk als nieuwe co-producties opgevoerd – terwijl Kameropera Zwolle juist in gesprek is met de Nationale Reisopera. Ook Oost-Europese co-producties lijken niet nieuw, maar voor deze plannen hooguit wat aangekleed.

Daarnaast wordt Opera Zuid meerdere malen genoemd, maar Opera Zuid heeft juist samen met De Nederlandse Opera en de Nationale Reisopera een convenant gesloten waarin afspraken zijn gemaakt over de komende jaren. Het ligt bovendien voor de hand dat Opera Zuid zich vooral zal richten op een nauwe samenwerking met het nieuwe fusieorkest in Zuid-Nederland.

Eigen echtgenote eerst

Ronduit hilarisch wordt het als beschreven wordt hoe het nieuwe gezelschap ook de relatie tussen opera en film wil “ontdekken” en dan Paul Verhoeven noemt als regisseur van Wagners Tannhauser in 2016.

Paul Verhoeven is onbereikbaar voor commentaar.

Ook de genoemde alliantie met “de Britse staatsomroep BBC” lijkt vooral bedoeld om te imponeren. Wat die alliantie inhoudt wordt in elk geval niet omschreven en op geen enkele site van de BBC is er iets over te vinden.

Een andere opmerkelijke naam is regisseuse Eva Buchman. Zij komt opvallend veel in de plannen voor, wat bij de zoveelste productie in 2016 culmineert in de uitspraak: “De succesvolle samenwerking tussen Jan Willem de Vriend en Eva Buchman krijgt zijn vervolg.” Niet alleen voorbarig, maar als je weet dat Eva Buchman de echtgenote van De Vriend is, krijg je het idee dat zij waarschijnlijk de enige is waarmee al wel duidelijke afspraken zijn gemaakt.

Deal met Halbe Zijlstra?

Hoe gaat Opera Aurora dit alles realiseren? Inderdaad, door mee te liften op het businessplan van het Nederlands Symfonie Orkest. Mannak en De Vriend verwachten dat de combinatie orkest met opera zo aantrekkelijk is voor mogelijke sponsoren, dat beide er op vooruit zullen gaan: 1 + 1 = 3. Marketing wordt daarbij nadrukkelijk betrokken bij de artistieke programmering.

En omdat waar gehakt wordt nu eenmaal spaanders vallen, is ook daaraan gedacht:

“Opera Aurora zal voor het inkopen van specifieke kennis onder andere gebruik maken van de expertise van (ex-)medewerkers van de Nationale Reisopera. Onderzocht wordt of en hoe Opera Aurora (een deel van) het operakoor van de NRO kan overnemen en kan omvormen tot een opera én symfonisch koor.”

Dat De Vriend graag de beschikking krijgt over een professioneel koor is bekend, in december gelastte hij op het allerlaatste moment een cd-opname van Mendelssohns tweede symfonie af omdat hij de kwaliteit van het projectkoor Consensus Vocalis te laag vond – waarmee hij een aanzienlijke verliespost voor het NSO creëerde.

Het venijn zit echter in de daaropvolgende zin:

“Een en ander ook ter beperking van de bij de NRO optredende frictiekosten.”

Een wel heel duidelijke knipoog richting staatssecretaris Zijlstra, die zoals bekend zeer gevoelig is voor argumenten als deze die niets met kwaliteit van doen hebben. Het lijkt alsof Mannak en De Vriend beseffen dat hun plannen aan alle kanten rammelen en een positief advies van de Raad voor Cultuur onwaarschijnlijk is. Maar adviezen legt de staatssecretaris wel vaker naast zich neer.

Belangenbehartiger en dienstverlener

Collegiaal is het natuurlijk allerminst en het past evenmin bij een andere functie van Mannak: voorzitter van de Nederlandse Associatie voor de Podiumkunsten, “belangenbehartiger, dienstverlener en werkgeversorganisatie die de krachten vanuit orkesten, dans en toneel bundelt” en bijdraagt aan “goed werkgeverschap en goed ondernemerschap en een professionele bedrijfsvoering van en binnen de podiumkunsten in Nederland.”

In juni 2011 riep Mannak, vlak nadat hij was afgetreden als directeur van het Muziekkwartier, nog iedereen in Overijssel op pal te gaan staan voor alles wat er de afgelopen decennia is opgebouwd op cultureel gebied. Hij zei er wel meteen bij: “Wij hebben een plan waarin staat beschreven hoe we willen overleven en daar geloof ik in.”

De inhoud van dat plan wordt meer en meer duidelijk. Wil het NSO de eigen doelstellingen realiseren en daarmee de miljoenen van de provincie binnenhalen, dan kan dat alleen maar door de concurrentie uit te schakelen.

Zijlstra kijkt glimlachend toe.

Brieven van Staatssecretaris van Cultuur Zijlstra zijn gevaarlijk, zeker wanneer ze over cijfertjes en regelingen gaan. En we hebben de laatste voorlopig nog niet gezien. Op dit moment gaat het dus over ‘frictiekosten’ voor de culturele sector. Dat zijn de kosten die gesubsidieerde instellingen moeten maken bij beëindiging van hun bestaan door de subsidiestop. Denk bijvoorbeeld aan afvloeiingsregelingen, schadevergoedingen, bloemstukken voor begrafenissen van zelfmoordenaars en het met verlies verkopen van vastgoed.

Op 16 september stuurde Metallica-fan Zijlstra een brief waarin hij gesubsidieerde instellingen vroeg om zelf de nek op het hakblok te leggen. De reacties die de staatssecretaris daarop op heeft ontvangen, vormden de input voor zijn Regeling frictie- en transitiekosten die eergisteren aan de kamer werd gestuurd. En nu blijkt: Zijlstra heeft een geniale Catch 22 gecreëerd, terwijl de sector zelf met een op zijn minst merkwaardig puntensysteem voor nieuwe subsidieaanvragen staat te kijken. Het is een ronduit briljante strategie.

Duidelijk is dat de frictiekosten astronomisch hoog zijn. De Nederlandse Associatie voor Podiumkunsten (NAPK) maakte een globale inschatting, louter voor de sectoren dans, theater en orkesten, dus zonder muziektheater en opera, de muziekensembles en festivals. Uitgaande van de door het Ministerie geplande bezuinigingen van 40% voor dans en theater en 32% voor de orkesten blijken de totale kosten alleen hier al € 91.503.000 te zijn. Voor de hele sector ligt dit bedrag nog veel hoger.

Dit zijn kosten die Zijlstra heeft ingecalculeerd. Hij gebruikte ze niet voor niets in het debat om tegen de wens van de Raad voor Cultuur in de bezuinigingen snel door te voeren. Op 16 september bood hij instellingen die mogelijk getroffen worden de mogelijkheid om het geld dat nog resteert voor hun activiteiten te gebruiken voor de frictiekosten. Bestudering van de Regeling frictie- en transitiekosten leert dat de instellingen dat ook daadwerkelijk moeten doen.

En meer dan dat.

Leest u even mee.

De regeling begint zoals te doen gebruikelijk met de nodige definities, gevolgd door een opsomming van welke frictiekosten in aanmerking voor vergoeding komen. En dat wil zeggen: vooral welke kosten niet in aanmerking komen. En dan stuiten we al snel op tegenstrijdigheden.

We lezen:

Frictiekosten die ontstaan door de afbouw van verplichtingen die de instelling is aangegaan op verzoek van de subsidieverlener komen in beginsel in aanmerking voor compensatie (invloedsprincipe).

De subsidieverlener is de rijksoverheid, de afbouw vindt plaats op verzoek van diezelfde overheid, dus een duidelijke zaak: alles wordt gecompenseerd.

Eh, nee…:

Frictiekosten die de subsidieontvanger redelijkerwijs had kunnen voorkomen, komen niet voor vergoeding in aanmerking (preventieprincipe).

Je ziet de rechtszaken al aankomen, want wat is redelijkerwijs? En wat is te voorkomen? En om het nog vager te maken:

Frictiekosten die ontstaan door de afbouw van verplichtingen die zijn aangegaan na het moment dat de subsidieontvanger redelijkerwijs had kunnen verwachten dat de subsidie voor het komende tijdvak zou worden verlaagd of beëindigd, komen niet voor compensatie in aanmerking (anticipatieprincipe).

Weer dat redelijkerwijs, ditmaal gekoppeld aan een moment. Maar welk moment? De dag waarop Zijlstra benoemd werd? De dag waarop hij zijn plannen bekend maakte? De dag waarop de Raad voor Cultuur haar advies uitbracht? De dag waarop Zijlstra dat advies naast zich neerlegde? Welk moment je ook kiest: je valt al snel onder dit anticipatieprincipe, want dat het heel veel minder zou worden, kon iedereen aan zien komen.

En hoe verhouden deze principes zich met de brief van september?

Met zijn brief van 16 september oefende de staatssecretaris invloed uit op de aangeschreven instellingen. Maar waar die aangaven gebruik te willen maken van een regeling, gaven ze daarmee dus ook aan frictiekosten te anticiperen, terwijl er veelal nog wel nieuwe verplichtingen zijn aangegaan, daar het seizoen net begonnen is. En wie niets heeft aangevinkt, heeft ook een probleem, want dan is van anticiperen geen sprake, maar kan het verweer luiden: u had het toch redelijkerwijs aan zien komen, kijk naar het preventieprincipe.

You’re damned if you do, damned if you don’t.

En net als eerder zal Zijlstra op eventuele Kamervragen antwoorden dat hij open kaart heeft gespeeld.

We gaan uiteraard van de oprechte bedoelingen van de staatssecretaris uit.

Wanneer we echter doorlezen en belanden bij de hoogte van de compensatie, worden daar ook weer vele obstakels opgeworpen, die vooral voor die instellingen die niet geheel verdwijnen rampzalig kunnen uitpakken:

Het eigen vermogen en bijzondere bestemmingsreserves en bestemmingsfondsen zijn mede bestemd om frictiekosten op te vangen.

Dit draagkrachtprincipe betekent niets minder dan dat eerst het eigen vermogen opgemaakt moet worden voordat er van enige compensatie sprake kan zijn. Voor gezelschappen die ophouden te bestaan logisch, maar een uitstel van executie voor wie met veel minder geld door wil gaan. In het gelijktijdig gepresenteerde systeem voor nieuwe subsidieaanvragen zijn immers ook punten te verdienen – en te verliezen – door de financiële gezondheid van een instelling. Wie geen enkele reserve meer heeft, zal negatief scoren en dus minder subsidie ontvangen.

Dit is uiteraard te voorkomen door geen compensatie voor frictiekosten aan te vragen, en op een creatieve manier alles zelf op te lossen.

Hoe?

Niemand weet het, maar als het Zijlstra geen geld kost, vindt hij het prima. Versoepeling van het ontslagrecht voor de timmerman om de hoek is onbespreekbaar voor dit kabinet, maar als die timmerman toevallig een decor aan het bouwen is, dan is veel mogelijk.

Het kleinste operagezelschap van Nederland klopt het grootste. Niet in bezoekersaantallen, niet in ontvangen subsidie, maar wel in het binnenhalen van sponsorgelden. Bij nadere bestudering wordt echter andermaal pijnlijk duidelijk dat er in Nederland geen geefcultuur bestaat en sponsering beperkt blijft tot een grijpstuiver. Daar zal een rammelende geefwet niets aan veranderen.

Een maand geleden vertelde intendant Guus Mostart ons dat ondanks juichende recensies en uitverkochte zalen de Nationale Reisopera in het Wagner-jaar 2013 geen complete Ring kan uitvoeren. Die complete Ring zou 1,8 miljoen euro gaan kosten, maar het gezelschap kwam 1,2 miljoen tekort. Een gigantisch bedrag, maar een schijntje als je bedenkt dat daarvoor tweemaal vier opera’s op de planken gebracht zouden worden. Een opera kost al snel twee ton per avond. Ondanks inspanningen van de Reisopera om dit gat te dichten, lukte het niet om aanvullende fondsen en sponsoren te vinden.

Het klinkt onwaarschijnlijk. Met multinationals als Grolsch en het toch ook niet al te kleine Arke in de achtertuin én de landelijke belangstelling voor een Enschedese Ring niet voldoende sponsoring weten te realiseren? Wat gaat daar mis? Een kijkje in de cijfers van de twee collega gezelschappen, De Nederlandse Opera in Amsterdam en het Maastrichtse Opera Zuid, leert echter 1: dat de missie van de Reisopera vooraf kansloos was en 2:  operasponsoring in ons land vrijwel niet bestaat.

Het jaarverslag van De Nederlandse Opera 2010 toont schokkende cijfers. Jawel, er werd meer dan 8 miljoen verdiend aan de verkoop van plaatsbewijzen en de bezettingsgraad ligt nog altijd ruim boven de 90%, maar daar staat een slordige 25 miljoen aan rijkssubsidie tegenover. En hoewel Amsterdam zich met enige regelmaat artistiek kan meten met de Metropolitan Opera in Nwew York, steekt de 182 miljoen dollar die aldaar aan donaties en sponsoring werd binnengehaald schril af tegen de 177.000 euro die De Nederlandse Opera bij kon boeken, ook nog eens 13.000 euro minder dan begroot.

Het lijkt bizar: bij iedere verkochte kaart komt ongeveer €188 subsidie, terwijl sponsoren slechts €1,28 bijdragen. Waar zijn die multinationals? Waarom willen zij zich niet met een van de speerpunten – ook volgens het ministerie – van de Nederlandse cultuur associëren? De Nederlandse Opera is zich terdege bewust van de noodzaak extra gelden te genereren, en heeft inmiddels een fondsenwerver in dienst, die uiteraard in een paar maanden het verschil niet kan maken.

Bij het kleinste operagezelschap van ons land liggen de zaken anders. Daar werd het vijfvoudige van wat begroot was aan sponsorgelden binnengehaald, een ruime vertweevoudiging ten opzichte van 2009. Indrukwekkend in procenten, maar in reële getallen bleef hier de teller dus net boven de €100.000 steken. Wanneer we dan echter het aantal voorstellingen en het de bijbehorende bezoekersaantallen in ogenschouw nemen, doet Opera Zuid het ongeveer tienmaal beter dan De Nederlandse Opera.

Deze cijfers maken pijnlijk duidelijk dat de Nationale Reisopera een unieke prestatie had moeten leveren om meer dan een miljoen binnen te halen. De verklaringen zijn legio, zo horen we van alle gezelschappen. In het verleden is door de overheid niet alleen niet gestimuleerd op zoek te gaan naar externe geldbronnen, maar door de nadruk leggen op volledige onafhankelijkheid is dit zelfs ietwat ontmoedigd. Bovendien bestaat cultuursponsoring in Nederland feitelijk niet. Natuurlijk, elk groot bedrijf doet wel iets, maar het is tekenend dat Essent enige jaren productiesponsor was van Opera Zuid en daarmee zeker goodwill kweekte. De overgemaakte bedragen zijn echter op geen enkele jaarrekening  van de energiegigant terug te vinden, in tegenstelling tot de miljoenen die in de schaatssport gestoken zijn. “We ondersteunen verschillende culturele projecten middels een speciaal fonds, maar via de schaatssport bereiken we een groot en internationaal publiek,” aldus een woordvoerder.

Sponsoring en donaties blijken voornamelijk afkomstig van bedrijven en particulieren in de directe omgeving van de gezelschappen en over de nieuwe geefwet is iedereen kritisch of in elk geval afwachtend. In de woorden van de zakelijk directeur van Opera Zuid: “Wij verwachten op korte termijn weinig tot geen voordeel te halen uit de geefwet, onze aandacht gaat nu vooral uit naar het opstellen van een realistisch beleidsplan voor 2013-2016. Wij zien geen kans om op korte termijn snel en effectief in te spelen op de nieuwe geefwet.” En terecht, want dat die geefwet aan alle kanten rammelt, dat wisten we al. En dat de overheid de sector in het verleden te weinig heeft aangespoord om toch vooral zelf gelden binnen te halen ook.

Die vereiste omslag verwezenlijken in een jaar is echter illusoir, zeker daar zelfs de grote multinationals verwend zijn. Een skybox bij FC Twente kost een halve ton per jaar. De regionale shirtsponsor betaalt veel meer dan het tienvoudige, namelijk precies de 1,2 miljoen die de Reisopera tekort komt voor een complete Ring. En die 1,2 miljoen die Arke aan FC Twente overmaakt is, volgens alle voetbalkenners, een koopje, veroorzaakt door de naamsverandering van het stadion in de GrolschVeste.

De conclusie? De sportsponsor betaalt de hoofdprijs, de cultuursponsor zit voor een grijpstuiver op de eerste rang en verwacht niet anders. Aan de sector hier een oplossing voor te vinden. De Reisopera voert deze week al gesprekken in binnen- en buitenland over mogelijke projecten en vooral hoe die te financieren.

Wordt, wederom, vervolgd.

Nederland is een nieuw orkest rijker: het Nederlands Symfonie Orkest. Althans, nieuw in naam. Het Orkest van het Oosten lijkt eventuele gedwongen fusies niet af te wachten, en claimt nu alvast zijn positie als het nationale orkest buiten de Randstad middels deze opvallende naamsverandering die vandaag voor aanvang van een concert met de broertjes Jussen wereldkundig werd gemaakt.

In het beleidsplan spreekt het in Enschede gehuisveste orkest al de ambitie uit om zo spoedig mogelijk uit te groeien tot het tweede orkest van Nederland, uiteraard achter het orkest dat door de internationale pers is uitgeroepen tot het beste orkest van de wereld: het Koninklijk Concertgebouworkest. En eerlijk is eerlijk: het orkest groeide onder leiding van Jaap van Zweden – inmiddels wereldwijd een veelgevraagd dirigent – uit tot een orkest van wereldformaat. Hoewel de start van de huidige chef Jan-Willem de Vriend niet geheel vlekkeloos verliep, is zijn positie inmiddels onomstreden: tegelijkertijd met de nieuwe naam werd ook bekend gemaakt dat zijn contract met drie jaar is verlengd.

De naamsverandering lijkt een briljante preemptive strike, gezien het huidige culture klimaat. Staatssecretaris Zijlstra wilde immers het aantal regionale orkesten halveren, maar alleen een concessie aan het CDA wist die voorlopig te voorkomen. Op financiële en kwalitatieve gronden lijkt een verdere fusering van orkesten echter onvermijdelijk. Met name het voormalige Orkest van het Oosten het Gelders Orkest werkten al veelvuldig samen voor het grote symfonische repertoire en voor megaproducties als Wagners Der Ring des Nibelungen. Dat het nieuwe Nederlands Symfonie Orkest als ondertitel het Orkest van het Oosten aanhoudt, is een duidelijke boodschap aan de concurrentie in het algemeen en het Gelders Orkest in het bijzonder: de speelruimte is beperkt, maar wij gaan niet weg.

Daarbij wordt het orkest ondersteund door nieuwe plannen van de provincie Overijssel, die de strijd met Gelderland ook lijkt aan te gaan door een eenmalige financiële injectie van acht tot tien miljoen in het nieuwe orkest, waarmee de 40% korting op de rijkssubsidie in elk geval voor de komende vier jaar teniet wordt gedaan. Daarover wordt volgende week gestemd. De bal ligt nu in Gelderland.

Wordt, uiteraard, vervolgd