Cultureel Persbureau » Ingrid van Frankenhuyzen — Cultureel Persbureau

Opinie: ‘Laat Joop van den Ende het klassiek ballet onder zijn hoede nemen, voeg het Nederlands Dans Theater, het Nationale Ballet en het Scapino Ballet samen.’

Ingrid van Frankenhuyzen — Thu, 05 May 2011 12:27:53 +0000

Het was voorspelbaar. Nu de Raad voor Cultuur de staatssecretaris een voorzet heeft gegeven voor grootscheepse en zeer ingrijpende bezuinigingen in de dans, verschijnen de eerste persberichten met de verontwaardigde reacties. Het Nationale Ballet en het Nederlands Dans Theater zijn verongelijkt: ‘Hoe durven ze aan de toppositie van beide gezelschappen te morren.’

Het Nationale Ballet noemt zich een internationaal vermaard topgezelschap, maar laten we eerlijk zijn, daar valt wel wat op af te dingen. Dit seizoen toont artistiek directeur Ted Brandsen welgeteld één Giselle in Goteborg, en geven ze één voorstellling in Spanje en twee in Baden-Baden. De laatste drie met een modern Hans van Manen-programma. Kennelijk ziet Brandsen die internationale toppositie anders dan de rest van de wereld.

Nee, dan de vergelijking met het Nederlands Dans Theater. Afgelopen seizoen toonde het Haagse gezelschap werk van Bogota tot Melbourne, van Bangkok tot Belgrado. Het idée van de Raad voor Cultuur c.q. staatssecretaris Halbe Zijlstra om het NDT te reduceren tot een ‘Zuid-Hollandse’ voorziening is even ridicuul als proviciaals gedacht.
Maar. Het advies van de Raad voor Cultuur komt ogenschijnlijk niet helemaal uit de lucht vallen. Het NDT is zijn voorhoedepositie al lang kwijt. Niet alleen door het terugtreden van Jiri Kylian en het gedoe rond hun Hans van Manen-repertoire; in het gebrek aan visionair leiderschap ligt al een decennium lang het grote probleem. Geen van de artistiek directeuren kreeg het gezelschap op koers.

Lang werd dit het NDT vergeven en kon op de merites van Kylian, Van Manen en hun geestelijke opvolgers Sol Leon en Paul Lightfoot, het schip doordobberen. De nieuwe investeringen (huischoreografen) die werden gedaan bleven dichtbij huis: een Alexander Ekman maakte wat in de lijn van wat men al kende. Behoudendheid troef.

Het publiek haakte langzaam, en op dit moment in groten getale, af. Bezoekers morren: weer diezelfde ‘greatest hits’ en een halfbakken nieuweling uit eigen gelederen. Het toppunt is de aankondiging van de premiere van een repriseprogramma. Voor halflege zalen. Ook het gebrek aan publieksinkomsten wordt nu een nijpend probleem voor het gezelschap.

De ‘nieuwe’ artistiek directeur Jim Vincent keert het tij niet. Twee jaar geleden kondigde hij bijvoorbeeld een nieuw concept aan, een andersvormig NDT3. We hebben er niets meer van vernomen, ondanks de vaak geuite belofte dat het nu toch echt gaat geburen. Zijn keuze voor choreografen is ook al niet avontuurlijk of steekhoudend te noemen. Vincent heeft geen visie, zoveel is duidelijk. Onder zijn leiderschap brokkelt het imperium nog verder af. Hij is degene die het gezelschap uiteindelijk tot een Zuid-Hollandse dansvoorziening marginaliseert.

Verantwoordelijk voor het functioneren van Vincent is echter het bestuur. Uiteindelijk moeten zij het gezelschap op koers houden. En dat gebeurt niet. Ook daar ontbreekt het aan bestuurlijke leiderschap. Dan kun je de Raad voor Cultuur niet helmaal ongelijk geven.

Enfin. Wat te doen? Jim Vincent op de wip. Zoveel moge duidelijk zijn. Herstructureer het gezelschap dan meteen. Voeg NDT 1 en 2 samen. Fuseer ook met het Scapino Ballet. Beide gezelschappen maken werk dat in elkaars verlengde ligt: de academische moderene dans. In een poging te vernieuwen, vroeg het NDT al eens een Scapino-choreograaf (Marco Goecke) iets te maken. Samen staan ze sterk, met een nieuwe artistiek directeur die een heldere internationale visie heeft. Selecteer vooraf ook echt op visie. En nu we toch met fusies bezig zijn: voeg de ‘moderne’ tak van het Nationale Ballet erbij. Hans van Manen krijgt op die manier één huis om in te wonen en werken.

Zo komt er met andere woorden een groot nationaal gezelschap voor de modere dans. Met ons international vermaarde erfgoed dat nationaal en internationaal getoond kan worden. Bovendien biedt het de mogelijkheid in grote zalen nieuw werk te tonen, een nieuw publiek te werven.

En het klassieke ballet? Overhevelen naar mensen in de categorie Joop van den Ende. Hij kan de sprookjesballetten en de klassiek spitzen als geen ander aan een groot publiek ‘verkopen’. Hij kan de dansers laten excelleren in commercieel kwaliteitsrepertoire zodat schouwburgen niet meer hele Russische ensembles hoeven ‘in te kopen’. Die commerciele Russen hebben overigens vaak topdansers in huis. Daar kan het Nationale Ballet een puntje aan zuigen.

Iedereen tevreden. Geld bespaard. Reputatie, internationale toppositie behouden, vernieuwing in de dop. Noemen ze zoiets iets niet een win-win-situatie?

Jubileum Nederlands Dans Theater vol ‘bewegingsdiarree’ en somberte

Ingrid van Frankenhuyzen — Thu, 29 Oct 2009 09:05:00 +0000

Door Ingrid van Frankenhuyzen

Woensdagavond 28 oktober nam Jiri Kylián afscheid als choreograaf van het Nederlands Dans Theater. Met de enigszins ironische titel Mémoires d’Oubliettes (herinneringen uit een onderaardse kerker) gaf de maestro nog eenmaal acte de présence bij het Haagse gezelschap dat dit jaar 50 jaar bestaat en waarbij Kylián 36 jaar lang het internationale boegbeeld was. Niet voor niets wordt het NDT ook wel The Kylián Company genoemd. In zijn afscheidsspeech aan het eind van de lange gala-avond liet de geboortige Tjech merken dat hij wel klaar was met de club waarmee hij triomfen vierde maar die ook zijn geesteskind NDT III -de senioren- weg bezuinigde. Kylián stopt echter niet met werken: hij zoekt inspiratie in nieuwe projecten die niet noodzakelijkerwijs met dans te maken hebben.

Kylián afscheid viel samen met de opening van het Holland Dance Festival dat in het teken staat van 50 jaar NDT, maar het viel ook samen met een ander jubileum waaraan weinig aandacht geschonken wordt: ex-NDT-dansers en choreografen Paul Lightfoot en Sol León die in 1989 hun eerste gezamenlijke werk maakten. Dat kan te maken hebben met het feit dat het gescheiden echtpaar volgens zeer hardnekkige geruchten ook artistiek gaat opbreken. Het einde van Lightfoot León nadert en dat is natuurlijk niet zo feestelijk omdat zij zo’n beetje de artistieke redding van het NDT waren. Want hoe het verder moet met gezelschap dat in 1959 uit rebellie ontstond en inmiddels tot een log instituut is geworden, is een vraag die op ieders lippen ligt. Het erfgoed van NDT-grondlegger Hans van Manen en Jiri Kylián conserveren is één ding, een nieuwe koers varen is een tweede. Het gezelschap eindigde de avond wel met een cadeau aan Kylián: een Kylián Fonds voor jonge innovatieve choreografen. Een cadeau dat hij ditmaal wel accepteerde, zij het dat hij het niet kon laten de speech die voor hem gehouden wordt te onderbreken omdat hij ‘m te lang vond worden. In zijn eigen gloedvolle en papierloze dankwoorden (het hoogtepunt van de avond) pleitte hij voor meer humor bij het NDT en bedankte hij zijn vrouw en muze Sabine Kupferberg die haar tranen nauwelijks kon bedwingen, als ook de aanwezige koningin Beatrix en wijlen prins Claus die hen door dik en dun hadden bijgestaan.

Je zou tussen de vele plichtplegingen, de (oude) filmpjes en de buffethapjes door bijna vergeten dat er ook gedanst werd. In het programma 50 years of Challenging Dance zaten immers drie wereldpremières: Mémoires d’Oubliettes van Kylián maar ook Studio 2 van Paul Lightfoot en Sol León (detail: nu al niet meer Lightfoot Léon genoemd) en dissolve in this van de nieuwe huischoreograaf en ex-NDT-danser Johan Inger. Laten we het zo zeggen: het waren voor de makers niet hun hoogtepunten in hu oeuvre. Het leek wel of ze alle drie ernstig gedeprimeerd waren en die toestand vorm gaven in sombere werken met trage muziek. Kylián intrigeerde -als vanouds- nog het meest met zijn geheimzinnige ‘kerker’-choreografie waarin de wanden uit touwgordijn bestonden, existentiële vragen van schrijver Samuel Beckett op band ingefluisterd werden door Kylián en Kupferberg, dreigende muziek van Dirk Haubrich opklonk en dansers verloren en bedreigd rondfladderden. Geen vrolijk afscheid dus en diezelfde somberte kon ook van Lightfoot en Léon gezegd: Studio 2 kende zelfs kop noch staart in deze staat van depressie. Doorgaans maakt het duo enigszins verhalend werk over de moeilijkheden in de liefde , deze keer ontbrak structuur en sturing en werd er zoals een van de toeschouwers het beschreef aan ‘bewegingsdiarree’ gedaan. De dansers bewogen maar door op Tabula Rasa van componist Arvo Pärt zonder dat er enige noodzaak in te bespeuren leek. Tja, en datzelfde lot viel Johan Inger ten deel. Met zowel de NDT I en II-dansers krioelde het als een bijenkorf in dissolve in this maar het leidde ook tot een choreografische pas op de plaats. Hoeveel indrukwekkend decor en licht er ook tegenaan werd gegooid.

Geen vrolijk stemmende aftrap dus van het Holland Dance Festival dat de hele programmering tot 15 november opdraagt aan 50 jaar NDT. Wie als danser of choreograaf ooit met het NDT te maken heeft gehad in de afgelopen decennia, is uitgenodigd om te tonen wat er met het erfgoed en invloed van het NDT is gedaan. Een geweldig idee maar toch vooral één van de tekentafel: het NDT staat immers aan de top, alle ‘offspring’ is altijd minder briljant of toonaangevend gebleven. Vooralsnog lijkt het programma dan ook geen verrassingen op te leveren: de gezelschappen van Nacho Duato en Ohad Naharin of het Cullberg Ballet bijvoorbeeld zijn vaker in Nederland te zien. Maar misschien duikt er ergens in een kleine zaal iemand op die de statuur van een Kylián of Van Manen gaat krijgen.

50 Years of Challenging Dance, het jubileumprogramma NDT is nog te zien t/m 30/10 in het Lucent Theater in Den Haag. Zie voor het programma van het Holland Dance Festival (t/m 15/11): www.hollanddancefestival.com

Inkijkje in penis en poepgat; voila de eenzaamheid van Steven Cohen

Ingrid van Frankenhuyzen — Sun, 07 Jun 2009 09:19:00 +0000

Door Ingrid van Frankenhuyzen

De Zuid-Afrikaanse performancekunstenaar Steven Cohen prakt Hitler, racisme en exhibitionisme in de blender tijdens het Holland Festival.

Steven Cohen -jood, homo en blank- balanceert op de rand van kitsch en kunst, smaak en wansmaak. Bij de ene helft van zijn publiek roept hij wrevel en ergernis op, de andere helft draagt hem op handen. Wat doet de Johannesburger om zo’n verdeeldheid te zaaien? In zijn beste werk, Chandelieruit 2002, laat hij zich filmen in een illegale nederzetting van de allerarmste zwarten aan de rand van zijn geboortestad. Alcoholisme, degeneratie maar ook vrolijkheid tekent zich op de gezichten van de bewoners af. Hun gammele hutten worden afgebroken. Precies in die deplorabele Zuid-Afrikaanse hel, komt Cohen (1962) op. Torenhoge travestietenschoenen, een korset dat uit de armen van een kroonluchter bestaat, nepwimpers tot aan de hemel, clownesk geschminkt, niet meer dan een lapje stof over zijn kruis. Zijn evenwicht bewarend beweegt hij als een faun, onverstoorbaar, vrijwel contactloos. Sommige bewoners zien zijn performance als een provocatie en komen met stokken aangelopen, anderen aanbidden hem als een Jezus maar de meesten reageren nauwelijks. Te ver heen.

Gehuld in diezelfde kroonluchter komt Cohen het toneel op, laat zich aan het plafond takelen en lijkt later de zaal in te willen lopen. Weer is er die onverstoorbaarheid en de absolute eenzaamheid van de man met de ongelukkige jeugd en een permanente identiteitscrisis.

Cohen, die al een aantal jaar in Frankrijk woont, maakt van zichzelf een kunstwerk. In Dancing Inside Out uit 2004, heeft hij twee minicamera’s waarmee hij op toespraken van Adolf Hitler, generaal Pétain en Jiddische muziek live zijn intiemste lichaamsdelen filmt. Hij steekt de cameraatjes in zijn anus en filmt het binnenste van zijn penis. De link tussen nazisme, joodse identiteit en het poepgat, zou moeten choqueren maar de zaal giechelt en een zucht over de puberale manier van provoceren komt bovendrijven.

Het commentaar dat Cohen lijkt te willen geven op zichzelf en de geschiedenis blijft hangen in die provocatie. Hij tilt het er niet boven de uit en bovendien: we zijn wel wat gewend de laatste jaren als het om penissen en vagina’s gaat. Het laat een doorgewinterd publiek in het Holland Festival dan ook onverschillig. Als hij met een Jodenster op zijn hoofd, compleet met zijn travestietenkostuum over straat loopt in Frankrijk, wordt niemand boos maar glimlacht. Hij wordt wel door drie agenten van straat gehaald maar met een vergrootglas voor zijn blote geslacht is dat niet verwonderlijk.

Dat spelen met het geslacht lijkt seksueel exhibitionisme maar Cohen heeft altijd ontkend dat het om seks gaat. Het gaat over vleeshandel, schaamte, het macabere en de grenzen tussen het persoonlijke en het publiek domein. Zelfs slavenhandel. In zijn film Maid in South Africa(2005) laat hij zijn zwarte, inmiddels hoogbejaarde kinderjuffrouw Nomsa doen wat ze altijd deed: het huis van de blanken schoonmaken. Cohen laat het haar echter doen in neonkleurige lingerie met nappen aan haar tepels en jarretels over haar billen. Onsmakelijk. Dat ze zich daarvoor leent denk je meteen, zou Cohen haar betaald hebben? Als blanke haar bevolen hebben zich zo ‘onwaardig’ te laten filmen?

Cohen zoekt de grenzen van het fatsoen met eigen en andermans lijf. En kitscht zich daar een weg doorheen. Soms verveelt het, soms is het kinderachtig, en vaak denk je: Steven Cohen is geen groot kunstenaar die nieuwe wegen inslaat. Maar wat beklijft is de ongelooflijke eenzaamheid die Cohen in al zijn werk tentoonspreidt. Zijn onmacht om met de werkelijkheid te leven is in iedere vezel voelbaar. Net als in die van alle andere mensen in zijn wereld.

Steven Cohen: Chandelier en andere werken is nog te zien op 7 en 8 juni in theater Bellevue in Amsterdam. Inlichtingen: www.hollandfestival.nl

Mikhail Baryshnikov: oude glorie, nieuwe gêne

Ingrid van Frankenhuyzen — Fri, 05 Jun 2009 07:21:00 +0000

Door Ingrid van Frankenhuyzen

De legendarische danser Mikhail Baryshnikov, 61 inmiddels, opende gisteravond het Holland Festival in Amsterdam. In een programma waarin glorie en gêne dicht bij elkaar liggen.

De beperkte houdbaarheid van een danser is een probleem voor de danskunst. Dansers gaan gemiddeld tot hun 36^e mee. Een enkeling blijft doordansen -Merce Cunningham stond toen hij hoogbejaard was nog zelf op het toneel- maar de meesten aanvaarden het lot van versleten spieren, botten en gewrichten. En de gevolgen daarvan: het verlies aan elasticiteit, sierlijkheid, precisie, ritme en kracht. Als er dan al ‘oudjes’ op de planken staan, is het maar hopen dat de choreograaf de bewegingen heeft aangepast op de harkige lijven.

Iedereen keek dan ook uit naar de legendarische danser Mikhail Baryshnikov (61) die net als die andere Russische beroemdheid Rudolf Nureyev, begin jaren zeventig tijdens een buitenlandtournee ontsnapte aan de klauwen van het Russische (ballet)regime. Nureyev stierf in Frankrijk relatief jong aan Aids, Baryshnikov werd een ster in de Verenigde Staten. In Hollywood speelde en danste hij naast Gregory Hines in de film White Nights, hij kreeg o.a. een dochter met actrice Jessica Lange en hij speelde de rol van Russische minnaar van Carrie in de tv-serie Sex in the City.

Maar Baryshnikov bleef vooral de kunst trouw. Anders dan Nureyev die het klassieke balletrepertoire met de vele sprookjesprinsen trouw bleef, ontwikkelde Baryshnikov zich ook tot modern danser. Hij zocht het avontuur en toen hij 42 was richtte hij in New York het White Oak Dance Project op, een gezelschap voor oudere dansers. Nu staat Baryshnikov samen met de 55-jarige Spaanse danseres Ana Laguna in het programma Three Solo’s and a duet.

Voor de Holland Festival-gangers, inclusief Koningin Beatrix, was de grote vraag wat er over was van de energie die mensen ooit uit hun stoelen deed rijzen als ze Baryshnikov zagen dansen. Het antwoord was vrijwel zonder uitzondering: weinig. Baryshnikov heeft nog steeds die fantastische Kirov Ballet-techniek in zijn benen, voeten en armen (de oude glorie sprankelt er af en toe doorheen) maar het gebrek aan jeugdige virtuositeit compenseert hij niet. Niet met wat Jiri Kylián bijvoorbeeld bij het seniorengezelschap NDT 3 deed: de koppeling van mime en humor maar vooral niet met Baryshnikovs persoonlijkheid. Voor een groot deel ligt dat aan zijn keuze van de choreografieën. Hij vroeg Alexei Ratmansky, ex-directeur van het Bolsjoi Ballet, een solo voor hem te maken: Valse-Fantasie. Een enorm tuttig en schools stukje waarin Baryshnikov voor een fictieve spiegel staat en oefent met klassieke balletposes van een verliefde en wanhopige prins. Het in en uit die rollen vallen, de acteur contra de danser, is te oppervlakkig uitgewerkt om te overtuigen en Baryshnikov geeft het te weinig scherpte, knipogen en diepte mee.

Dat geldt ook voor Place (2007) van Mats Ek waarin Ana Laguna en Baryshnikov zich koddig mogen uitleven op een vloerkleed en een tafel. Waar Laguna de beweging en het spel nog diepte meegeeft, lijkt de Russische Amerikaan een blanco canvas. Zelfs wat piece de resistance zou moeten zijn, Years Later van choreograaf Benjamin Millepied, is een artistiek mager werk. Op het achterdoek wordt een oud zwart-wit filmfragment getoond van een piepjonge Baryshnikov tijdens een repetitie. De ‘oude’ Mikhail Baryshnikov kijkt ernaar, doet af en toe even mee en haalt wat flauwe projectiegrappen uit. Het enige grappige moment is de loop die van een pirouette gemaakt wordt waardoor hij rondjes blijft draaien op film.

Het werd al met al een ongemakkelijke avond met achterhaalde choreografietjes. We kijken naar oude glorie, naar een naam, een monument, naar geschiedenis die anno 2009 helaas niet overtuigt. Artistiek gezien is dit programma een opening van een Holland Festival onwaardig. De marketing van een beroemde naam lijkt het gewonnen te hebben van het kritische verstand om kunst te brengen die ertoe doet.

Three Solo’s and a duet is nog te zien op 5 en 6 juni, Rabozaal Stadsschouwburg Amsterdam. Info op www.hollandfestival.nl