Cultureel Persbureau » Madeleine Rood — Cultureel Persbureau

Expositie Schetsen van Schoonheid werpt nieuw licht op meterslange schetsontwerpen voor ‘Goudse Glazen’

Madeleine Rood — Wed, 23 Nov 2011 14:39:53 +0000

De gebrandschilderde ramen van de Sint-Janskerk in Gouda, kortweg de Goudse Glazen, zijn befaamd in het buitenland. In eigen land is de kleurenpracht en de artistieke waarde van de soms twintig meter hoge ramen minder bekend. Nog minder bekend zijn de papieren schetsen voor deze ramen, die onlangs zijn gerestaureerd. De expositie ‘Schetsen van schoonheid’, geopend door koningin Beatrix, sluit het restauratieproject af én werpt nieuw licht op deze kunstschatten.

MuseumgoudA was afgelopen voorjaar nog negatief in het nieuws vanwege de verkoop van het schilderij ‘’The Schoolboys’’ van Marlene Dumas aan het buitenland, zodat het museum weer geld had voor het voortbestaan. Het museum riskeert daardoor maandag geroyeerd te worden als lid van de Nederlandse Museumvereniging. Maar daar wordt niet over gerept tijdens de opening in Gouda. Het is feest. Hare majesteit de koningin komt persoonlijk naar het verguisde museum en alle ellende lijkt even vergeten.

Schilderijen van Dirck Crabeth (links) en zijn broer Wouter. Te zien in museumgoudA

Dirck Crabeth

Gouda richt de spotlights nu op het kunstenaarschap van meesterglasschilder Dirck Crabeth (ongeveer 1510-1572) en diens jongere broer Wouter. Zij ontwierpen én maakten de Goudse Glazen voor een groot deel zelf. Hun papieren ontwerptekeningen voor de zestiende-eeuwse gebrandschilderde ramen, die ruim vierhonderd jaar bewaard zijn gebleven en nauwelijks zichtbaar waren voor het publiek, worden nu voor het eerst in volle glorie getoond. Het zijn meterslange, imposante rollen papier met krijtschetsen. Restauratoren hebben de afgelopen zeven jaar 1160 vierkante meter papier onder handen genomen, met een totale lengte van 1,8 kilometer. In een spiksplinternieuwe kluis in de kerk worden de 41 zogenaamde cartons in stalen buizen bewaard. Voordat ze daar allemaal opgerold in verdwijnen, zijn elf van de mooiste ontwerptekeningen van Dirck Crabeth te zien in de expositie in het naast de Sint-Janskerk gelegen museumgoudA.

Als je de gotische kerk in het centrum van Gouda bezoekt, kun je niet om de ramen heen. Eén feest van licht en kleur. Een aaneenschakeling van Bijbelse stripverhalen van soms 22 meter hoog. Hier vertellen ramen verhalen over Johannes de Doper, de marteling van Sint Vincentius, de onthoofding van Holofernus door Judith, Jezus bij het laatste avondmaal, de inwijding van de Tempel en de voetwassing van de discipelen door Jezus. Het is een wonder dat de 72 glazen de beeldenstorm van 1566, oorlogen en vandalisme hebben getrotseerd. En een geluk dat alle ramen in de Tweede Wereldoorlog eruit zijn gehaald en ondergebracht bij boeren, burgers en in bunkers.

Een van de gebrandschilderde ramen van de Sint-Janskerk in Gouda.

Kerkbrand

Met het maken van de ramen werd begonnen na de kerkbrand in 1552. De kerk werd herbouwd en er moesten nieuwe ramen in komen. Het eerste, over de prediking van Johannes de Doper, naar wie de kerk is vernoemd, had Dirck Crabeth in 1555 klaar. Uiteindelijk nam hij dertien ramen voor zijn rekening. Hij begon altijd met een klein ontwerp, een zogenaamde vidimus, wat Latijns is voor ”wij hebben gezien”. Deze tekeningen werden ter goedkeuring aan de opdrachtgever voorgelegd. Deze tekeningen zijn ook in Gouda te zien. Ze zijn zo kwetsbaar, dat ze achter dikke doeken hangen. Daarna maakte Crabeth schetsen op papier, op ware grootte en kon hij beginnen met het brandschilderen van het glas.

In Vlaanderen werden dit soort mega-opdrachten in grote ateliers gemaakt, waaraan allerlei specialisten aan verschillende onderdelen werkten. Dirck Crabeth had het hele artistieke proces in zijn eigen hand. Voor zover bekend deed hij alles zelf, wat voor die tijd uitzonderlijk was. Omdat de productie echter zeer hoog lag, moet hij wel zijn geholpen door mensen van buitenaf, ook al is daar niets over bekend. Wel werkte hij nauw samen met zijn broer Wouter, die ook enkele ramen voor de kerk maakte.

Schetsontwerp van Dirck Crabeth voor het raam ‘De tempelreiniging’. Jezus verdrijft de geldwisselaar met een gesel uit de tempel. Foto Sint-Janskerk Gouda.

Dirck Crabeth maakte voor alle ramen Bijbelse voorstellingen. En daarin gaf hij ook een plek aan personen die betaalden voor de ramen, zoals bijvoorbeeld de Spaanse koning Philip II en zijn vrouw Mary Tudor. Zij kregen een rol in de voorstelling van het laatste avondmaal.

Het maken van de ramen was een enorm werk en werd voorafgegaan door het maken van de grote schetsen. Conservator Ewoud Mijnlieff van museumgoudA roemt deze tekeningen: ,,Je kunt zien dat Crabeth vooral bij de tekeningen van figuren bovenin helemaal in zijn element was. Die zijn heel los en zwierig getekend, veel vrijer dan de Bijbelse voorstelling op de voorgrond. Bovenin kon hij echt ‘denken op papier’, of denken met krijt. Daarin zie je ook de essentie van de tekenkunst: het was het laboratorium voor de kunst.”In museumgoudA zijn deze cartons nu van dichtbij te zien. Ze zijn opgesteld alsof ze in de koorgang van de kerk hangen.

Monnikenwerk

Een grootschalig restauratieproject ging aan deze expositie vooraf. De meterslange papieren rollen hadden te kampen met inktvraat, vlekken en ze begonnen te scheuren. Bovendien hadden eerdere restauraties schade en onregelmatigheden aan het papier toegebracht. Kleine stukjes papier of zelfs stof, waarmee voorgaande restauratoren gaatjes in het papier hadden gedicht, moesten stuk voor stuk worden verwijderd. Vervolgens moesten de gaten weer worden opgevuld met nieuw, handgeschept papier, dat dezelfde structuur had als het zestiende-eeuwse papier dat Crabeth had gebruikt. In 2003 begon Maatschap XL Papier de restauratie. Monnikenwerk was het, dat zeven jaar duurde.

En nu is het unieke megaproject afgerond. De meterslange cartons van Dirck én Wouter hangen daar en krijgen opeens een andere status. Aanvankelijk werden ze gezien én gebruikt als voorstudies en ontwerpen, nu laat de burgemeester van Gouda zich ontvallen dat hij de schetsen eigenlijk mooier vindt dan de ramen. En deden kunsthistorici de ramen af als kleurenplaten waarin bobo’s en rijkaards zich konden laten vereeuwigen, nu worden ze ook hogelijk gewaardeerd. Professor doctor Henk van Os legt bij de opening uit hoe Gouda af komt van die eeuwenoude vooroordelen: ,,Gewoon door je te verdiepen in hoe ze zijn vervaardigd en het werk van de restaurateurs te volgen. Dan ontdek je het ambacht van Crabeth en de licht- en kleurwerking.’’ En net als de Middeleeuwse kerkramen die wél altijd zijn bejubeld door kunsthistorici, worden de zestiende-eeuwse glazen nu geroemd om hun ‘’veelkleurige verrukking’’.

Na Pasen verdwijnen alle cartons weer in de kluis. Maar ze zijn allemaal gefotografeerd en uitputtelijk beschreven in het boek ‘De cartons van de Sint-Janskerk in Gouda’, dat koning Beatrix gisteren kreeg overhandigd.

De ramen in de kerk zijn samen met de ontwerptekeningen te zien van 23 november tot en met 9 april 2012 in de Sint-Janskerk en in museumgoudA. Gesloten op 25 december en 1 januari. Openingstijden museum: di tm zo 11-17 uur. Openingstijden kerk: ma tm za 10-17 uur. Publicatie: ”De cartons van de Sint-Janskerk in Gouda”. Prijs 39,95. Zie ook www.schetsenvanschoonheid.nl, www.goudseglazen.nl, www.museumgouda.nl, www.cartons.nl of www.sintjan.com

“22 fascinerende, diep op het menselijk falen ingaande pagina’s, waarvoor we alleen maar heel dankbaar kunnen zijn.’’

Madeleine Rood — Sat, 29 Oct 2011 19:51:33 +0000

De Harry Mulisch Leestafel in het Café Américain, een jaar na het overlijden van de schrijver onthuld.

‘’Kijk mam! Dat boek heb jij ook!’’ De kleindochter van Harry Mulisch wijst naar een boek op de naar haar opa vernoemde leestafel in het Café Américain in Amsterdam. Het hele oeuvre van Mulisch ligt uitgestald op de tafel waaraan hij zo graag zat. In het café dat hem dierbaar was. Anna Mulisch lacht. Zij en haar zus Frieda, de twee dochters van Mulisch, hebben zojuist met hun halfbroer Menzo de leestafel onthuld, die voortaan Harry Mulisch Leestafel heet. De onthulling vond plaats tijdens een herdenkingsbijeenkomst van de schrijver, die precies een jaar geleden overleed. Ook overhandigde uitgever Robbert Ammerlaan het onvoltooide boek ‘’De tijd zelf’’ aan zijn weduwe Kitty Saal.

Het boek telt 22 pagina’s en is nauwelijks een novelle te noemen. Deze aanzet tot een roman is het laatste waar Mulisch aan schreef. Vingeroefeningen voor een werkstuk dat niet tot voltooiing kwam. Een paar maanden voor zijn overlijden heeft hij Marita Mathijsen, Arnold Heumakers en Robbert Ammerlaan gevraagd zijn literaire nalatenschap te beheren.

Marita Mathijsen: ‘’Dat was een eervolle opdracht. Ons literaire geweten moest volgens hem bepalen wat waardig genoeg was om naar buiten te brengen.’’ Zij hebben nog zoveel mogelijk geprobeerd te achterhalen wat zijn wensen en plannen waren. Behalve ‘’De tijd zelf’’ heeft Mulisch nog veel meer ongepubliceerd werk achtergelaten. Mathijsen: ‘’Zo zijn er dagboeken en Harry Mulisch wees ons op een paars schriftje met verhalen uit zijn beginjaren. En ook de onuitgegeven roman ‘’De ontdekking van Moskou’’ ligt er, in zes versies. Hij heeft de hoop gekoesterd die te voltooien.‘’

Marita Mathijsen heeft ‘’De tijd zelf’’ nog aan de schrijver voorgelezen. ‘’En dan luisterde hij geamuseerd toe, met die speciale glimlach van hem. Hij zei dat hij niet meer wist hoe hij het moest voltooien en de drie verhaallijnen bij elkaar moest brengen. Kitty wist er meer van, zei hij. Maar voor hem was het goed. Hij kon prima leven met raadsels.’’ Dat dit boek onvoltooid is, is een paradox, vindt Mathijsen: ‘’Onvoltooid bestaat niet, want dit boek is er.’’ Volgens haar tonen de 22 pagina’s Mulisch in al zijn facetten en probeert hij verder te komen in zijn thematiek dan in al zijn andere werk. ‘’Het zijn 22 fascinerende, diep op het menselijk falen ingaande pagina’s, waarvoor we alleen maar heel dankbaar kunnen zijn.’’

De nagelaten tekst van Mulisch is aangevuld met allerlei aantekeningen, knipsels dagboekfragmenten, die nog op zijn werktafel lagen op de dag van zijn overlijden. Dit alles geeft een kijkje in het ‘’laboratorium van Harry’’. Ook informatie van zijn weduwe Kitty Staal was cruciaal bij de totstandkoming van dit eerste postume boek. ‘’De tijd zelf’’ is ook anders dan al zijn bij leven gepubliceerde werk. ‘’De lezer krijgt een begin, aantekeningen en documenten en moet het verhaal zelf maken en in de huid van Harry kruipen. De lezer wordt zo schrijver,’’ aldus Kitty Staal.

Zij wees op het bizarre van de bijeenkomst, waar overigens veel BN’ers op af kwamen: Connie Palmen, Philip Freriks, Jan Cremer, Jeroen Krabbé, Freek de Jonge, Kader Abdolah, Marcel van Dam. Kitty Staal: ‘’Er is geen enkele reden om hier te zijn. Het boek is onvoltooid en de schrijver is afwezig. We dansen om een groot, zwart gat. Het helpt niet, Harry komt niet terug.’’ Hoezeer zij haar man na het moeilijke eerste jaar nog mist, bleek wel uit de tranen, die snel tijdens haar toespraak kwamen. ‘’Harry is er niet meer, maar in mijn hart en in alles wat hij heeft nagelaten nog wel. Hij is te vergelijken met een romanpersonage. Maar is dit fictie?’’

Ze prijst zich gelukkig dat zij zich kan bezig houden met de literaire erfenis. ‘’De schatkamer van Harry is geopend. Er ligt een enorme puzzel, zonder voorbeeldplaat. En elk stukje moet een voor een worden bekeken. Er wordt hard aan gewerkt om zorg te dragen dat de schatkamer mag blijven en zijn werkkamer museum wordt. En zo eindigt Harry met een nieuw begin.’’

Bibliotheken hopen op meer digitalisering én op meer lezers van de collectie, na TNO-onderzoek

Madeleine Rood — Thu, 27 Oct 2011 14:46:19 +0000

De gezamenlijke openbare bibliotheken in Nederland hebben TNO gevraagd om onderzoek te doen naar de omvang en kosten van digitale collecties tussen 2012 en 2016. Staatssecretaris van cultuur, Halbe Zijlstra, voert overleg met de provincies en gemeenten over de aanpassing van de bibliotheekwetgeving. In die wet wordt ook bepaald hoeveel de inkoop van digitale collectie (e-books en muziek) kost. Om de gesprekken goed te kunnen voeren, wilden de bibliotheken inzicht krijgen in hoe groot de digitale collectie van bibliotheken wordt en wat dat kost.

TNO concludeert nu in het onderzoek, dat bij digitalisering van de collectie de totale media-uitgaven van bibliotheken aanzienlijk lager zijn. Voordeel van digitalisering van de collectie is, dat bibliotheken een veel breder aanbod hebben en een breder publiek kunnen bereiken. Lagere kosten zijn vooral het gevolg van efficiencyvoordelen door centrale inkoop en uitleen. Een e-book kan bijvoorbeeld veel vaker worden uitgeleend dan een ‘gewoon boek’. Het kan immers door álle bibliotheekleden worden geleend, in plaats van alleen door de leden van een lokale bibliotheek. Ook kan een e-book voor een veel lagere prijs worden ingekocht dan een gewoon boek. Daarom noemt TNO het digitale scenario een ‘meer-lezen scenario’. En de bibliotheken hopen dat de vier miljoen gebruikers niet alleen gebruik kunnen maken van een goede digitale infrastructuur, maar ook dat ze meer gaan lezen. Bibliotheek.nl, waar alle openbare bibliotheken in het land onder vallen, hoopt dat het rapport bijdraagt aan een goede besluitvorming over de bekostiging van de digitalisering van de collectie. En óók dat het lezen de komende jaren kan worden bevorderd, omdat bibliotheken kunnen inspelen op de toenemende vraag naar-books en andere ‘digitale content’.

De Dodo doet verslag van de 27e editie van Springdance

Madeleine Rood — Mon, 18 Apr 2011 21:25:49 +0000

Sideways Rain - Guilhermo Botelho / Alias - foto Yves Genoud

De 27e editie van Springdance in Utrecht is in volle gang. De recensenten van het Cultureel Persbureau zijn erbij en wonen dansvoorstellingen uit alle hoeken van de wereld bij. Zo bezocht Fransien van der Putt de openingsvoorstelling Sideways Rain van de Braziliaan Guilhermo Botelho en de jazzy tapdansvoorstelling van Broadwayster Savion Glover. Maarten Baanders woonde Studium van het Belgische danscollectief Busy Rocks bij. Hun kritische gedachten én hun bewondering voor de danskwaliteiten zijn te lezen festivaldagkrant De Dodo.

Ook deze week komen er dagelijks nieuwe dansrecensies over Springdance bij. En zijn er verschillende interviews met makers terug te zien, zoals onder andere met choreografe Margret Sara Gudjonsdottir. Daarnaast proberen de journalisten van De Dodo gewapend met camera na elke bezochte voorstelling de coulissen in te duiken om de eerste reactie van de makers op beeld te vangen.