De jonge dirigent van Venezolaanse afkomst bracht gisterenavond voor het slotconcert van het Holland Festival zijn Simón Bolívar Symphony Orchestra voor het eerst naar het Concertgebouw. Terwijl Hollanders op de gangen het tropische weer trotseerden, liepen Venezolaanse schonen vief op hun stiletto’s naar het podium. Nadat ook Máxima en Willem-Alexander plaats hadden genomen op het balkon kwam Gustavo Dudamel de trap afgedanst.

Dudamel wachtte de stilte nauwelijks af en gaf de blazers het woord met het openingsthema van Ehécatl, het eerste deel van de pre-Colombiaanse triptiek Rituales Amerindos. De Argentijnse componist Esteban Benzecry toonzette de Azteekse god van de wind, de watergod van de Maya’s en de dondergod van de Inca’s. Bijna filmisch golfde het natuurgeweld door het wellustige orkest onder leiding van een op het oog zeer beheerste Dudamel.

Het ‘Bolívar’ rolde zijn spierballen met complexe, pulserende ritmes die het stokje leken over te nemen van Stravinskys Sacre. Benzecry refereerde ook aan La Mer van Debussy en Richard Strauss’ Also sprach Zarathustra. De componist borduurde voort op een traditie die zo rond 1914 aan zijn einde kwam met de komst van het modernisme.

Een opmerkelijke programmering, want na de pauze klonk Eine Alpensymphonie van Richard Strauss uit 1915, een ‘vertelling’ van een dagtocht door de Alpen van zonsopgang tot zonsondergang. Aan de top, Auf dem Gipfel, gebeurt er iets uitzonderlijks on-Straussiaans: een waar Mahlermomentje. En dat terwijl Strauss en Mahler elkaar niet konden luchten of zien.

Terwijl het koper stoer het Straussthema uitblies, gaven de strijkers een melancholisch thema weg dat lijkt weggelopen uit de Zesde Symphonie van Mahler. Muziekjournalist Alex Ross schreef hierover poëtisch:

The intermingling of Mahler and Strauss suggests the image of the two composers standing side by side at the peak of their art. Perhaps they are in the hills above Graz, gazing down at the splendor of nature while the world waits for them below.

Maar de wereld wachtte niet, de wereld raasde door met de twintigste eeuw. Europa raakte zijn onschuld kwijt en kon niet meer onbelast componeren in de romantische traditie. Maar honderd jaar later lijkt Benzecry in de Nieuwe Wereld de pen op te nemen waar Mahler, Debussy en Strauss hem hebben neergelegd.

Dudamel en het Simón Bolívar Symphony Orchestra zinderden door de partituren van zowel Benzecry als Strauss met een zinnelijk schouwspel. Het was een genot te kijken naar de eerste twee altviolen aan de balustrade die zij aan zij een feestje bouwden of naar de contrabassen die synchroon een lome dans uitvoerden.

Het was lekker, het was wellustig, het was vrolijk. De slipjes en bh-tjes vlogen inderdaad bijna richting podium. Zeker met de encores, waar het publiek met spanning op had zitten wachten: Danzón no 2 van Arturo Márquez en natuurlijk de Mambo van Leonard Bernstein. Het moet gezegd: zo zou elk orkest in het vastgeroeste Europa wel mogen spelen.

Maar.

De musici die voortkomen uit El Sistema moeten oppassen dat hun muziek geen ‘koloniaal kunstje’ wordt. Ze zijn wereldberoemd geworden omdat ze de American Dream hebben toegepast op de klassieke traditie. Maar trappen ze niet in de valkuil van de ‘edele wilde’? Van: ‘kijk eens hoe deze mooi gebronsde Latijns-Amerikaantjes ook leuk een beetje klassieke muziek proberen te maken.’ Maar misschien is dat schattige idee precies de reden waarom wij, zwetende bleekneuzige Hollanders staan te roepen om meer.

Bericht Strauss met spierballen door Gustavo Dudamel, de zinderende Zuid-Amerikaan. #hf12 afkomstig van Cultureel Persbureau.

Twee dagen later…

Soms weet je niet goed wat te schrijven: ook de recensent heeft wel eens een writer’s block. Gelukkig publiceerde Jenny Diski van London Review of Books net vrijdag een blog over de functionaliteit van het (nog) niet kunnen schrijven. Blijkbaar was er meer tijd nodig. Maar goed, op een gegeven moment moet je de knoop doorhakken.

Michael Nyman Band: Pantserkruiser Potjomkin

Het was gewoonweg TE LUID. Als popmuziekrecensent is het misschien gewoon om oordoppen mee te nemen, maar als klassieke-muziekrecensent niet. Je wilt ten slotte alle details opzuigen. Maar de Michael Nyman Band schalde zo hard door de speakers, dat ik gedeelten van de voorstelling de vingers in de oren heb gepropt. Het donderend geluid overstemde elke gedachte aan de filmmuziek.

Was het zo de bedoeling, of ging de afstemming tijdens de soundcheck niet goed? Wat was erger: het snijdend galmen van de violen? Of het gillen van de blazers? Minimalisme is toch: minder is meer? Maar hier gold: minder is bij Nyman helemaal niet minder, het is VEEL TE VEEL. Geluid, wel te verstaan. Het was snakken naar het einde.

Nyman schrijft geen etherische Minimial Music, zoals Arvo Pärt dat doet. De enige keer dat hij deze stijl wél gebruikte was in zijn scoring van The Piano. Hij werd er wereldberoemd mee. Voor Nyman een zware last om te dragen, want zijn eigenlijke stijl is machinaal, maniakaal of manisch zelfs. Fanfare Minimal, zo zou je het beter kunnen omschrijven.

Met zijn soundtracks van de barokke, licht absurde films van Peter Greenaway werd hij evenzeer geroemd. Maar zijn filmmuziek van Vertovs De man met de camera werd zeer gemengd ontvangen. Waarom werkt Nymans muziek wel bij The Piano en Greenaway, maar niet bij Russisch cinema? (Behalve dat het TE LUID was?).

Nyman heeft wel eens verteld dat hij zijn muziek voor Greenaway, en ook The Piano, schreef zonder dat de filmbeelden al bestonden. Hij had slechts een script, waarmee hij vervolgens kon gaan ‘schilderen’. Breed uitgesponnen – want minimal – en zeer trage verschuivingen in muzikale stemming waren het gevolg.

Maar Russisch cinema van Vertov en Eisenstein is ‘stom’ cinema. Het is aan de componist om de spanningsopbouw heel expliciet te sturen in dergelijke films. Breed uitgesponnen en langzaam verschuivende muzikale ‘emoties’, tja, dat is gewoon te weinig. (Wel te veel: HET GELUID.)

Maar, eerlijk is eerlijk: de trappenscène was geniaal. Toch kan ik niet mezelf ontrekken aan de gedachte: Bach blijft geniaal ook als je die uitvoert op een Melodica in de Parijse metro. De genialiteit van deze scène is te danken aan de genialiteit van Eisenstein, niet Nyman. Wel absoluut heerlijk was die ene seconde stilte die Nyman de luisteraar gunde. Weldadig haast. Voordat het gewelddadige gedender weer losbarstte. Met TE VEEL GELUID - ik kan niet anders dan erover doordrammen.

Het welluidende origineel

Bericht Minder is meer? Nee, minder is VEEL TE VEEL, bij Michael Nymans Potemkin. #hf12 afkomstig van Cultureel Persbureau.

Dodo-recensenten Maarten Baanders en Mariska van der Meij bezochten allebei de voorstelling Passio-Compassio, en raakten in gesprek.

Foto: Michael Kneffel

- uit het programmaboek van Passio-Compassio - 

Alle mensen ervaren lijden, ongeacht hun godsdienst of hun culturele achtergrond. Net als liefde resulteert ook lijden in passie. Kunst en godsdienst zijn beiden in staat om de cyclus van lijden en passie te transcenderen. Als dat gebeurt, wordt de pure emotie van de passie getransformeerd tot een universeel bewustzijn waarin we ook de ander waarnemen. Passie wordt Compassie. 

Mariska van der Meij:

Maarten, voordat we de zaal betraden zei jij dat we een nogal idealistische voorstelling zouden meemaken, over het verbinden van oost en west. En je wist niet of het zou werken.

Maarten Baanders:

Bach met een oosterse saus eroverheen: ik verwachtte dat ik voortdurend naar het origineel zou verlangen. Ik ben over het algemeen geneigd te vinden dat muziek onaangetast uitgevoerd moet worden. Voorzover dat mogelijk is natuurlijk. Vandaar dat ik een beetje terughoudend de zaal inging.

Fadia El-Hage – zangeres

Mariska van der Meij:

Voor mij werkte het wonderwel. Ik ben geen aanhanger van authenticiteit zoals sommige oude-muziekliefhebbers. Gustav Leonhardt, pionier van de historische uitvoeringspraktijk, zou zich in zijn graf omdraaien bij een bewerking van de passies van J.S. Bach zoals dat gebeurde in Passio-Compassio.

Eigenlijk bevreemdend, want de heer Bach zelf was ook niet bepaald een heilig boontje in het ‘authentiek’ omgaan met notenmateriaal. Hij bewerkte bijvoorbeeld het beroemde Stabat Mater van Pergolesi voor de Duitse tekst van psalm 51. Pergolesi’s Amen sluit in mineur, maar Bach had daar mooi lak aan. Hij componeerde er doodleuk een tweede ‘Amen’ achter. In majeur!

Wat is authentieker: een uitvoering van Bach op historische instrumenten of een hedendaagse uitvoering van een Perzische berwerking van Bach? Zowel Bach als Perzië zijn ver van ons vandaan. De eerste in tijd; de tweede in plaats.

Dan rijst de vraag: wat is authenticiteit eigenlijk? Authenticiteit kan ook worden opgevat in de zin van ‘oprecht’. Een kunstuiting die recht tot het hart spreekt.

Maarten Baanders:

Ik moet toegeven dat ik ook ‘om’ ben. Vooral in de tweede helft vond ik het magistraal klinken en sleepte de muziek me helemaal mee.

Bach kreeg een heel nieuw soort vervoering, zoals de loom makende, zinderende zon in het midden-oosten ook kan maken dat je uit je alledaagse beperkingen getild wordt.

Mariska van der Meij:

Ook ik moest wennen. Niet zozeer aan Bachs Erbarme dich in een vreemd Arabisch jasje, als meer aan de tekst. Verschillen tussen de Arabische en de Europese musici waren intrigerend. De eersten omspeelden hun stem, fluit of snaren op omfloerste manier.

Maar door de teksten raakte ik verward. Ik merkte dat zonder het ritueel van de Mattheus-Passion-als-concert-met-Pasen de teksten veel meer raakten. De betekenis werd ineens ‘echt’. “Ik maak zelf wel uit wat ik van deze Jezus vind”, hoorde ik mezelf denken. Raar. Want daar denk ik nooit meer over na tijdens authentieke uitvoeringen. Dan is tekst een gegeven.

Maarten Baanders:

Inderdaad, de tekst. Het idealisme waar ik het over had ging namelijk ook over de inhoud van de voorstelling. De teksten van heel uiteenlopende herkomst werden gemixt: de woorden van Bachs passiemuziek, Perzische poëzie van de mysticus Rumi en andere religieuze teksten.

Ze trokken voortdurend mijn aandacht en hadden een lading die volledig op de muzikale sfeer aansloot.

Uit die mix van teksten spreekt het idealistische idee dat religieuze ervaringen dichtbij elkaar liggen, of ze nu een christelijke of islamitische of nog andere achtergrond hebben. Religies hebben scherpe kantjes, d.w.z. ze zijn onverdraagzaam tegenover elkaar en die scherpe kantjes worden hier mooi weggenomen.

Mariska van der Meij:

Wát een prachtige samenkomst van de piëtistische teksten van Bachs librettist Picander en de mystieke poëzie van de Perzische Jalal ad-Din Rumi. Beiden benadrukten het persoonlijke, het eigene, van de zoektocht naar geloof en liefde:

Ben je vastbesloten de Vriend na te streven,

O hart, beoefen dan het afstand doen:

aan het vuur lijf en ziel prijs te geven

Blijft altijd de eerste plicht van de vlinder 

- Rumi - 

Deze voorstelling beoogde misschien een idealistische overbrugging van oost en west, of religieuze verdraagzaamheid. Maar het bereikte bij mij een zeer persoonlijke transcendentie – door middel van de verbinding van oost en west, van oud en nieuw. Is dat cultuurrelativistisch?

Maarten Baanders:

Ik had bij het betreden van de zaal dezelfde aarzeling: leidt religie-relativisme niet tot verlies aan diepte en karakter?

Mariska van der Meij:

Toch is het geen relativisme, denk ik. Het is een hedendaags uitdrukken van mystiek: een persoonlijke band opbouwen met God. Hoe kleverig dat ook klinkt. Daarom geloof ik heilig in het creatief hergebruik van (ook religieuze) kunst. Oren en ogen opnieuw spitsen. Met een frisse blik de schoonheid van het verleden te zien.

Maarten Baanders:

Ik zie het uiteindelijk ook niet als relativisme. Daarvoor was de vervoering te overtuigend aanwezig.

De dansende derwisjen straalden dat ook uit. De manier waarop ze in hun wentelingen opgingen was adembenemd en zeer intens. Hoe in zichzelf gekeerd ieder ook danste, ze gaven het gevoel dat ze over de hele aarde zweefden.

Bericht Passio-Compassio roept op tot filosofische overdenkingen. Een socratische dialoog. #hf12 afkomstig van Cultureel Persbureau.

Al snel bracht Twitter een eerste reactie op Waiting for Miss Monroe, de opera van Robin de Raaff die gisterenavond in de Stadsschouwburg haar wereldpremiere beleefde.

@DavidMPinedo: What an atrocious opera Raaff’s ‘Waiting for Ms. Monroe’. An atonal fart that has NOTHING musical. Just screaming.

En een tweede.

@sandraeik: Exciting worldpremiere Waiting for Miss Monroe - incredible performance by Laura Aiken as Monroe.

Twee tegenovergestelde “tweviews” van Waiting for Miss Monroe, maar welk van de opponenten heeft het meeste recht van spreken? Bij nader onderzoek blijkt David Pinedo al in de pauze te zijn weggelopen. Maar Sandra Eikelenboom is marktingmedewerker voor de Nederlandse Opera. Dus, wie heeft er dan gelijk?

Foto: Ed Feingersh

Allebei. Dit is geen muziekfilosofisch spel over de Waarheid (“ieder mens ziet zijn eigen waarheid”). Nee, beiden hebben gelijk omdat ze verschillende onderdelen van de opera becommentariëren.

Opper-operacomponist Wagner zag opera als Gesamtkunstwerk, waarin woord, muziek en beeld moesten samensmelten. Maar in onze cultuur is de arbeidsdeling groot. Woord, muziek en beeld zijn een creatie van een kleine honderd gespecialiseerde vaklui. Met grote verschillen tot gevolg. Wel Gesamtkunstwerk, geen samensmelting, in het geval van Waiting for Miss Monroe.

Eerst was er het woord, met het libretto van Janine Brogt. Drie aktes; drie dramatische dragen in de laatste maanden van Monroes leven. In ‘Werkdag’, een dag op de set van Something’s gotta give, leren we een aantal hilarische personages kennen. Studioboss Fox, actingcoach Paula en grimeur Whitey. Ze lijken zo weggelopen uit een cartoon, alleen Monroe blijkt in die schijnwereld een menselijk wezen naast haar kartonbordcollega’s. Mooi geconstrueerd.

Monroes faalangst en depressie komen het best naar voren op de tweede dag, ‘Birthday’. Vlak voor Monroe een liedje gaat zingen voor JFK is ze versuft door drank en pillen en niet in beweging te krijgen. Er volgt een dagdroom, of een nachtmerrie. Over liefde en vaderfiguren, over wanhoop en verkrachting. De derde dag, ‘Sterfdag’, is dramatisch minder sterk, maar gelukkig heeft Lotte de Beer een prachtig toneelbeeld neergezet.

Haar regie kent talloze schalkse knipoogjes naar de cinematografie. De tweede akte geeft meermaals een bespiegeling op de zo bekende choreografie van Diamonds are a girl’s best friend: Paula en Whitey vangen Monroe op als ze omvalt van de pillen. De Kennedyboys en Monroes vaderfiguren vangen Monroe op in haar nachtmerrie (en bepotelen haar vervolgens). De parels haar vrienden redden haar niet.

Leuke loopjongens met decorstukken krijgen van De Beer een dramatische functie: draaien ze in ‘Werkdag’ om Monroe heen om haar te behagen, in ‘Birthday’ komen ze als vier muren op haar af, en in ‘Sterfdag’ maken ze zich uit de voeten. Een bed in de lege nacht blijft over. De regie van De Beer is zeer de moeite waard om nog eens te gaan zien.

Maar dan wel met oordoppen. Robin de Raaff blijkt in deze opera geen beste vocale componist, hoewel zijn orkestratie afwisselend grappig, dramatisch en boeiend is. Misschien toont de partituur als een levensvatbaar hartfilmpje, maar mogen die zangers niet eenmaal twee naast elkaar gelegen noten zingen, laat staan een complete melodie? Kopstem, borststem, kopstem, borststem. Waar is de middenstem? Is het bedoeld om de discrepantie tussen Marilyn als mens en Marilyn als beeld te verklanken?

Onbegrijpelijk.

Wagner meende dat muziek zowel het mathematische intellect als het gemoed moest dienen. Dat De Raaff goed is met cijfers moge duidelijk zijn, maar het gemoed raakt door zijn balkende vocale partijen tot het uiterste getergd. Het grote bravo voor sopraan Laura Aikin was dan ook terecht. Zij trotseerde stralend elke aanval op haar stembanden en raakte geen moment benepen. Respect.

Laura Aikin – foto: Aline Castejon

Meer inlichtingen.

Bericht Waiting for Miss Monroe een feest voor het gemoed. Maar wel mét oordoppen in. #hf12 afkomstig van Cultureel Persbureau.

Heus waar. Er wordt gelachen in de klassieke muziek. Bij menig orkestrepetitie zijn de altvioolgrapjes niet van de lucht. En in het Concertgebouw kun je wel eens wat besmuikt gegniffel opvangen. Maar klassieke componisten staan niet bekend om hun humor. Behalve Joseph Haydn.

De Weense componist bracht hier en daar een gezellige kwinkslag aan in zijn werk. Eén van zijn strijkkwartetten, onderdeel van de serie ‘Russische’ kwartetten, draagt zelfs de naam The Joke. Niet dat Haydn refereert aan enig Russisch muziekstuk; hij droeg het werk op aan de Groothertog Paul I van Rusland.

Andersom waren er – een honderd of wat jaren later – wel een aantal Russische componisten die refereerden aan Haydn. Het is deze muziek die het Mahler Chamber Orchestra in één programma samenbracht onder de titel ‘A Russian flirt with Haydn’.

Het concert begint met een lichte amuse, de Klassieke Symfonie van Sergej Prokofjev. Het kamerorkest, 45 musici sterk, klinkt fris en lucide in het Muziekgebouw aan ’t IJ. Vanaf de bok tovert Pablo Heras-Casado verrukkelijke liflafjes tevoorschijn (zelfs de altviolen mogen in het molto vivace eventjes frivool doen). De dirigent bouwt een subtiele orkestklank, maar zijn ritmiek vloeit soms niet echt. Alsof hij staat te zwoegen bij een oude waterpomp.

Vergelijkbaar ‘klassiek’ is de andere symfonie op het programma, de Negende van Dmitri Sjostakovitsj, die hij schreef aan het einde van WOII. Een moment om de overwinning te vieren, de grootsheid van zijn volk, à la Beethovens Negende. Maar hoe anders klinkt het. Luchtig blijkt clownesk, en langzaam bekruipt je het gevoel dat de muziek je treiterig uitlacht. (Stalin riep Sjostakovitsj natuurlijk op het matje.)

Grimmiger is het Eerste Celloconcert van Sjostakovitsj. Er valt niet te ontkomen aan het macabere DSCH-motief dat herhaaldelijk op je inbeukt. De fenomenale Amerikaanse Alisa Weilerstein, dertig lentes oud, klauwt zich als een wilde kat een weg door de noten. Het tweede deel begint ze zacht spinnend, in eenvoud; het derde even onopgesmukt, alleen overvalt hier de desolaatheid. Dan volgt de weergaloze cadenza en het wachten totdat de celliste wederom raaskallend haar snaren doorklieft met een rauwheid die in de verste verten niets te maken heeft met een flirt met Haydn.

Na de pauze is het lachen met Alfred Schnittke. Zijn Moz-Art à la Haydn ontleent materiaal aan de grotendeels verloren partituur van Mozarts Musik zu einer Pantomime. Flarden muziek klinken alsof ze van een notenkladblaadje dwarrelen. Schnittke maakte regieaanduidingen voor de musici zoals Haydn dat deed in zijn symfonie Farewell. Daarin blazen de musici een voor een hun kaars uit en verlaten het podium.

Bij Schnittke loopt het anders. Komen de musici op als vanuit een akelig schimmenrijk? Kinkt die kakofonie niet eigenlijk als Mozarts hel? Het stuk eindigt met twee cellisten en een contrabassist die hun instrument ontstemmen, terwijl Heras-Casado de stilte vergeefs dirigeert.

Soms besterft een lach je op de lippen, je beseft plots dat om je heen niemand lacht. Sterker nog, je ziet slechts grimmigheid. Zo klinkt Russische muziek in de twintigste eeuw. Met deze vier stukken speelde het Mahler Chamber Orchestra gisterenavond Haydn en de muzikale onbezorgdheid het graf in. Tijd voor een Requiem van de ‘klassieke’ klassieke muziek.

Schnittkes Moz-Art à la Haydn op Youtube:

Bericht Mahler Chamber Orchestra flirt vrolijk met Haydn, maar Russische componisten doen je het lachen vergaan #hf12 afkomstig van Cultureel Persbureau.

Er groeit een alternatieve scene voor klassieke events buiten de ijspaleizen van de klassieke muziek. Vorige maand kon je ‘klassiek clubben’ in de Yellow Lounge op het Westergasfabriekterein. De club was uitverkocht, inderdaad met een groot aandeel jonge mensen – hoewel de uitgestrekte gastenlijst dit beeld wellicht vertekende.

Kaartjes van €12,50, een DJ, en een frisse treat – de Jussen-broertjes die synchroon hoofdboppend Liszt en Chopin ten gehore brachten. Hun label Deutsche Grammophon, de organisator en financier van Yellow Lounge, zet de jongens vlot in de markt en als lokaas in een club.

Hard nodig. Het klassieke muziekpubliek vergrijst in rap tempo. Er zitten nog net geen lijken in de concertzaal.

Uit onderzoek van dit jaar blijkt dat het percentage jonge bezoekers van klassieke concerten de afgelopen 25 jaar daalde van 17% naar 13,4%. De gehoopte verwachting komt niet uit: jongeren groeien niet naar klassieke muziek toe bij het bereiken van een volgende leeftijdsfase. We klagen en discussiëren tot we een ons wegen. Gooien er een onderzoekje tegenaan. Pagina’s lange marketingplannen. Hoe krijg je de jongeling aan de klassieke muziek? De doelgroep zelf raakt iebelig van de nobele pogingen en kijkt onverschillig langs aanplakbiljetten en twitteracties.

Ajakkes, klassieke muziek. Saai!

Concertorganisatoren bedachten prijsstunts en educatietrajecten, tot groot genoegen van de subsidieverstrekkers: de jonge mensen snappen immers de muziek niet, dus moeten ze het leren. Want leren luisteren, dat is leren waarderen. De meesten jongeren hadden hier evenwel geen oren naar. Leren? Oh nou, dat maakt de muziek inderdaad direct een stuk aantrekkelijker.

Pas de laatste twee jaar voeren organisatoren extremere maatregelen uit. De sector raakte in navolging van het boek Van hoge naar nieuwe kunst door Hans Abbing (2009) doordrongen dat de doelgroep niet de muziek stroperig saai vindt maar in slaap valt van alles eromheen. Mijlenver verwijderd van de poppaleizen en de festivals.

Reacties op de visie van Abbing logen er niet om. ‘Jonge mensen willen zeker niet stilzitten! Maar stilte is de enige manier om onze muziek echt te kunnen waarderen.’ Toch worden jonge luisteraars vanzelf stil – als de muziek tot ademloos luisteren noopt.

Tegenaanval

De gevestigde orde nam initiatief. Het Concertgebouw begon met Tracks, De Nederlandse Opera zette de Operaflirt in en het Holland Festival doet het met  HF Young. De keywords van hun aanpak: kort, voorselectie, exclusiviteit, afterparty. Zonder de artistieke inhoud geweld aan te doen.

Werkt het? Zowel het Concertgebouw als de Nederlandse Opera meldt dat het concept is aangeslagen; de stoelen zijn steeds uitverkocht. Het is alleen nog niet duidelijk of de lijn doorzet naar ‘gewone’ concerten.

En nu is er dus die Yellow Lounge. Maar er is meer. Een week eerder was er Brug9 Klassiek in hartje Amsterdam. In een kelder onder een brug over het Singel  stonden honderd hipsters en één grijs hoofd met een biertje muisstil te luisteren naar de jonge klassieke muziekprofessionals die driemaal twee sets niet de makkelijkste muziek speelden. Een übergelikte presentator vertelde met één opgetrokken wenkbrauw de verhalen achter de muziek en de musici. Het werkte wonderbaarlijk.

Waarom? Hanna Schreuders (27), die het event in Brug9 organiseert, meent dat er vooral behoefte is aan ongedwongenheid. Ze spreekt de taal van haar generatie. Wat zegt die ‘taal’? Een sfeervolle omgeving? Een biertje? Mogen staan en lopen als bij een popconcert? Een loungestoel of zitzak? Dit alles inclusief DJ lijkt feitelijk een zwaktebod. Heeft de muziek het werkelijk nodig om opgeleukt te worden?

Guido van Oorschot citeerde vorige week in De Volkskrant Henriëtte Post, de directeur van het Fonds Podiumkunsten:

“De sleutel ligt in de relatie met het publiek. Als de ensemblewereld zich daar de afgelopen tien jaar meer op had geconcentreerd, was er nu een andere situatie geweest. Te lang hebben we gedacht dat het vanzelf zou gaan.”

Het Muziekgebouw aan het IJ, het huis van de noodlijdende ensemblecultuur, heeft de juiste toon nog niet gevonden:

“Wij zijn er van overtuigd dat ons concertaanbod ook voor jongeren de moeite waard is. Omdat wij jonge mensen extra willen stimuleren een concert te bezoeken bieden wij ook dit seizoen Early Bird jongerenprijzen aan.”

Dan de wervende tekst voor Brug9 Klassiek:

“Stel je een jamsessie voor, maar dan met móóie muziek, terwijl je met een flesje bier in de hand naar die knappe ontroerde medebezoeker kunt lonken. De toonaangevende vrije geesten in de stad hebben klassieke muziek ontdekt en omarmd, maar op hun eigen voorwaarden: met drankjes, flirten en een olijke presentatie. In Brug9 houden we van dingen een beetje anders doen: niet stilzitten op een stoeltje, maar gezellig staan. Wel even je mondje dicht als mensen mooi staan te zingen, maar daarna mag er weer naar hartenlust gebabbeld worden.”

C’est le ton qui fait la musique.

Maar er is meer aan de hand dan een taalverschil. In het charmante boekje Music – A Very Short Introduction schetst Nicholas Cook in rake bewoordingen de kloof tussen oud en jong publiek.

De huidige wereld van klassieke muziek berust op een hiërarchisch principe van muzikale autoriteit, begonnen met Beethoven. Van boven naar onder op de apenrots: de componist, de dirigent, de uitvoerende, de muziekcriticus, de muziekdocent, de leek mét afgenomen luistercursus, de leek zónder afgenomen luistercursus. Simpel luisteren omdat je de muziek mooi vindt geeft je een plek onderaan de ladder. Deze neerwaartse kracht is verlammend. Passief luisteren is niet echt luisteren, zo gelden de wetten in de wereld van de klassieke muziek. Jonge mensen hebben hier gewoonweg geen trek in.

Hoe anders werkt het in de wereld van de niet-klassieke muziek. Niemand is verlamd. Je mag luisteren. Je mag mooi vinden. Je mag vinden. Ongeacht wie je bent of wat je weet (ook wel bekend als democratie).

De twee muzieksystemen botsen op een niveau waar concertorganisatoren naïef langs heen kijken. Doceren of schermen met authenticiteit van de uitvoering werkt niet.

Pas als het concert de leef- en luistermores van jonge mensen weerspiegelt zullen ze met plezier komen. En hun vrienden meenemen.

Brug9 Klassiek – foto: Ciaran Woods

Bericht “De toonaangevende vrije geesten in de stad hebben klassieke muziek ontdekt en omarmd, maar op hun eigen voorwaarden” afkomstig van Cultureel Persbureau.

Op donderdag 27 oktober hebben FNV KIEM, de Nederlandse Toonkunstenaarsbond (Ntb) en NAPK sector orkesten gesproken over de arbeidsvoorwaarden van musici in dienst van de Randstedelijke en Regionale Orkesten die vallen onder de cao Nederlandse Orkesten.

Van de in totaal 11 Nederlandse orkesten zijn er 9 die vallen onder deze cao. De orkesten van het Muziekcentrum van de Omroep en het Koninklijk Concertgebouworkest hebben een eigen cao. Bij FNV KIEM en de Ntb staan ca. 1200 medewerkers geregistreerd die een vast contract hebben bij een van deze 9 orkesten. Met de bezuiniging van 35% zullen ca. 450 werknemers ontslagen moeten worden. De frictiekosten zullen, afhankelijk van het oude of nieuwe cao, hoe dan ook in de cijfers gaan lopen. Het is nog onbekend hoe hoog.

Onderhandelingen afgebroken
De onderhandelingen zijn toen afgebroken omdat de werkgevers het voorstel van FNV KIEM en de Ntb om de bestaande cao Nederlandse Orkesten ongewijzigd te verlengen tot 1 juli 2012 niet accepteren. In deze cao zijn namelijk de rechten van musici opgenomen met betrekking tot WW-uitkeringen en bovenwettelijk wachtgeld. Daarnaast willen de bonden tegelijkertijd op korte termijn een gemoderniseerde cao tot stand brengen.

Ultimatum
FNV KIEM en de Ntb stelden dinsdag de NAPK een ultimatum en eisten dat de voorstellen van de bonden in zijn geheel worden overgenomen. Dit ultimatum liep af op vrijdag 4 november a.s. om 12.00. De NAPK heeft gereageerd met een uitnodiging tot een gesprek, dat op 14 november zal plaatsvinden. Dan zal moeten blijken of orkestleden netjes afgevoerd worden, of de barricaden opmoeten.

Bericht Orkestleden ontslagen zonder wachtgeld? Een nieuwe cao kan dat veroorzaken afkomstig van Cultureel Persbureau.

Operatie Fonds Podiumkunsten

Sinds het besluit in juni om de BIS te verkleinen, richtten vele ogen zich op het Fonds Podiumkunsten, dat jaarlijks een bedrag van 60 miljoen euro te vergeven heeft. Ook het Fonds heeft echter te maken met een korting: het budget voor de meerjarige regeling wordt met 40% verlaagd van 40 naar 24,5 miljoen euro.

De meerjarige regeling is bedoeld voor bestaande culturele organisaties die voldoen aan de drempelnorm van gemiddeld 40 professionele voorstellingen per jaar en gemiddeld 20% eigen inkomsten. Het nieuwe uitgangspunt is verlegd van een exploitatiesubsidie naar een activiteitensubsidie. Er moet geproduceerd worden dus, met kwaliteit en ondernemerschap als criteria.

Productiehuizen met een talentontwikelingsprogramma vallen naast de boot als ze niet voldoende “presteren”, evenals festivals zonder “bijzondere betekenis voor de ontwikkeling van de podiumkunsten”. Festivals kunnen wel weer een aanvraag doen bij de tweejarige programmeringsregeling of de zogenaamde projectsubsidies.

Het Fonds geeft aan zich te willen richten op pluriformiteit van de podiumkunsten. Omdat de BIS voornamelijk overblijft voor gevestigde instellingen, krijgen kleine en middelgrote instellingen een kans bij het Fonds. Instellingen hoeven niet te rekenen op bedragen ver boven de miljoen.

Aanvragen kunnen vanaf 15 december tot 1 maart 2012 worden ingediend, de uitslag volgt uiterlijk 1 augustus 2012 voor de periode 2013-2014. Na een toets en een hernieuwde aanvraag kan een verlenging van de subsidie verleend worden voor de periode 2015-0216.

Het hele document lees je hier.

Bericht Fonds Podiumkunsten maakt plannen bekend; instellingen moeten presteren met voorstellingen afkomstig van Cultureel Persbureau.

Op 5 juli kwam de HBO-raad met een sectorplan voor het kunstvakonderwijs. In navolging van het rapport van de comissie Dijkgraaf en van de commissie Brinkman werd geconcludeerd dat de autonome opleidingen beeldende kunst de instroom van eerstejaars studenten gaan beperken met 25%, de conservatoria met richting klassiek en jazz met 10%, en de rest met 20%. Dit moet gerealiseerd worden in een periode van vier jaar. Het doel van de beperking is de focus op toptalent.

Halbe Zijlstra

Afgelopen maandag, 24 oktober, gaf Halbe Zijlstra zijn beleidsreactie op het sectorplan in een brief aan de Tweede Kamer. Daarin geeft hij ook zijn mening over de arbeidsmarktmogelijkheden van creatieve MBO-opleidingen en een reactie op de motie van Van der Ham over de postacademische instellingen. Zijlstra’s conclusies worden hier samengevat:

A) HBO kunstvakopleidingen

Zijlstra is het eens met de doelstellingen van de HBO-raad, het speelt immers goed in op de “geluiden uit de samenleving”.  Maar hij wenst een scherpere profilering van het plan. Voor 1 april 2012 moet de raad komen met een plan van aanpak, zodat nog voor de zomer prestatieafspraken met de instellingen gemaakt kunnen worden. Hij stelt voor dat er meer samenwerking komt tussen de hogescholen en dat er nagedacht wordt over zwaartepunten. Hij is bereid om de vrijgekomen financiële middelen door een kleinere instroom “geheel of gedeeltelijk” te herinvesteren, afhankelijk van de kwaliteit.

B) creatieve MBO opleidingen

Volgens een CBS-rapport (over de arbeidsmarktpositie van kunstenaars) dat binnenkort uitkomt ligt het percentage afgestudeerde MBO-ers in creatieve beroepen die in 2007 een uitkering ontvingen lager dan het gemiddelde van het gehele MBO. Toch heeft het kabinet besloten het aanbod van creatieve MBO-opleidingen te reguleren. Resultaten verschijnen in december 2011.

C)  postacademische instellingen

Het besluit over de sluiting van de postacademische intellingen blijft staan. Alleen voor de sector beeldende kunst komt er een overgangsregeling. Vanuit de BIS krijgen de instellingen vier jaar lang een bedrag van 2,5 miljoen euro voor minimaal 50 plekken.

BRON: Rijksoverheid

Bericht Kunstvakhogescholen moeten meer samenwerken en krijgen “geheel of gedeeltelijk” hetzelfde budget afkomstig van Cultureel Persbureau.

Elektra – scenefoto: Hans van den Bogaard

De vierde reprise van Elektra door De Nederlandse Opera is over de helft. In de laatste voorstellingen nemen twee verse dramatische sopranen het stokje over.

Waarom wordt een opera hernomen, zelfs maar liefst vier keer? Bij de slaapverwekkende Don Giovanni in het vorige seizoen van De Nederlandse Opera – ook al een reprise – was dit misschien een logische vraag. Het besluit bleek al genomen bij het contracteren van de eerste serie. En ja, dan zit je eraan vast. Ook al blijkt de voorstelling wanstaltig.

Bij Elektra liggen de zaken heel anders. De regie door Willy Decker werd en wordt hogelijk gewaardeerd. Na 1996, 2000 en 2006 staat hij nu opnieuw in de Stopera. Ik ging op zoek naar antwoorden en kwam terecht bij Klaus Bertisch, dramaturg bij De Nederlandse Opera. “Je maakt een investering en die wil je zo veel mogelijk laten zien.”

Betreft het hier goed ondernemerschap? “De kosten zijn belangrijk voor ons. We konden bezuinigen op het decor. En het koor; er is maar een zeer klein kooraandeel in deze opera dus daarvoor hebben we het Toonkunstkoor Amsterdam gevraagd.” Dit ligt in de nieuwe programmalijn van het Muziektheater om meer locale amateurensembles te betrekken bij producties.

“Maar er is wel een orkest van honderd man en de solisten natuurlijk. Daar kun je onmogelijk op bezuinigen”. Bertisch legt uit dat er wereldwijd slechts vijf (!) sopranen zijn die de rol van Elektra kunnen zingen op dit niveau. Dan ga je toch even heel anders luisteren naar de desbetreffende zangeres. “Elektra en haar zus Chrysothemis, beiden dramatische sopraan met een veeleisende partij, laten we daarom door vier zangeressen vertolken. De volle serie van negen voorstellingen doen is ongezond en onuitvoerbaar.”

Afgelopen zaterdag stond de tweede Elektra op het podium, Linda Watson. De tweede Chrysothemos, Ricarda Merbeth, ging haar een voorstelling eerder voor. Samen met de mezzosopraan Michaela Schuster, die de ijzingwekkende moeder Klytaemnestra vertolkt, vormt het drietal een imponerende batterij vrouwen. Richard Strauss in zijn element.

De componist liet zich inspireren door de actrice voor wie librettist Hugo von Hoffmansthal eerder het toneelstuk Elektra had geschreven in 1903. De hoogdramatische Gertrud Eysoldt. Ze sprak in een brief over de rol: “Allemaal wilde pijnen… dit onophoudelijk bronstig kolken van mijn bloed…”. En over haar regisseur Max Reinhardt: “Het is charmant om naar Reinhardt te luisteren als hij spreekt over wat onuitgesproken in de mensen sluimert – maar altijd gaat het hem om de mens, die zich in het heelal katapulteert.”

Elektra is ten prooi gevallen aan verwildering – haar koninklijk witte kleren zijn verfomfaaid, haar haar valt in touwen om haar gezicht. Er is geen weg terug; ze is te ver afgedwaald van wat wij leven noemen en denkt slechts in termen van vernietiging.

Linda Watson zingt deze Elektra met een verkillende overtuiging. Van haar oerschreeuw in het begin, “Allein”, tot aan de roep om haar broer aan het eind, “Orest”, omklemt haar schrille klank je hart. Maar pas echt aan je stoel genageld zit je als haar tonen kalm en stil worden als ze fluisterzacht haar vermoorde vader Agamemnon aanroept – dan hoor je de onvermijdelijkheid van wat komen gaat: de ondergang van haarzelf, haar gehate moeder en diens nieuwe liefde, Aegisthos.

Terwijl Watson een verklanking lijkt van Nietzsche, is Michaela Schuster als Chrysothemos er meer één van Freud. Zij dartelt bijna, in een witte cocktailjurk, het haar stijf van de haarlak. Alleen aan haar lege, openhangende tasje kun je merken dat ook zij zich verloren voelt. Maar haar binding met het leven is groter. Ze volgt haar driften: ze hoeft geen wraak, ze wil enkel liefhebben en baren.

Het verschil tussen de twee zussen, tussen de twee zangeressen is groot. Watson klink ontbonden, maar heeft de magnifieke combinatie van beheerste verwildering. Schuster klinkt warm en met vlagen wanhopig. Ze is echter niet verstoken van hoop – het maakt dat ze wil leven. Het is alsof de twee nooit anders hebben gedaan dan in een disfunctioneel gezin samen te leven. Je kunt niet anders dan je laten meeslepen in deze destructie, voortgestuwd door de muur van klank die het Nederlands Philharmonisch Orkest onder leiding van Marc Albrecht over je heen stort.

Elektra is nog te zien op 25, 28 en 31 oktober in het Muziektheater. Ga voor meer informatie en kaarten naar de site van De Nederlandse Opera.

Bericht Elektra: slechts vijf zangeressen wereldwijd die deze partij aankunnen. Linda Watson zingt vernietigend Nietzscheaans. afkomstig van Cultureel Persbureau.