“Mijn engagement voor de stad (Rotterdam) en het orkest kent geen einde”, zo sprak Valeri Gergjev ter gelegenheid van het Gergjev Festival dat deze week in Rotterdam Plaatsvindt. Dat is goed nieuws, want het Rotterdams Philharmonisch Orkest en de voormalige chefdirigent kunnen het nog steeds goed met elkaar vinden. En om door deze mondiale top-5 dirigent te worden geruggesteund is in deze barre tijd van onverantwoord bezuinigen uitermate belangrijk.

Dat dirigent en orkest nog steeds een ‘klik’  hebben, bleek zaterdagavond in de Doelen uit een sprankelende uitvoering van de opera Sadko (1892-96) van Nikolai Rimsky Korsakoff. Dit werk werd nog niet eerder in ons land uitgevoerd en is zeker de moeite van een enscenering waard. De componist uit Sint Petersburg geldt als één van de grondleggers van het Russische componeren. Diverse opera’s componeerde hij en net als in zijn concertrepertoire combineerde hij in Sadko Russische volksmuziek met soms puur impressionisme.

Het libretto is van de componist zelf en rammelt aan alle kanten. De legende gaat over Sadko, aan koopman met muzkaal talent. Hij bespeelt een goesli, een snaarinstrument, waarmee hij zijn betoverende zang begeleidt. Sadko laat zich verleiden door prinses Volkhova, dochter van de Koning van de Oceaan. Zij laat hem gouden vissen vangen en zet daarmee de overinge kooplieden uit Novgorod voor schut. Omdat Sadko echter bij zijn wettige echtgenote vandaan wordt gelokt komt een pelgrim (in de legende Sint Nicolaas van Myra) tussenbeide en wordt de orde hersteld en de natuurgoden opgedoekt als ter zake doende macht.

Het krukkige verhaal wordt door Rimsky Korsakoff prachtig bij elkaar gehouden door zijn briljante compositie. De zeescenes zijn puur impressionistisch, en voorlopend op de Nocturnes en La Mer van Claude Debussy. De uitvoering van het RPhO en solisten en koor van het Mariinsky Theater uit Sint Petersburg was ontspannen, sprankelend en van grote klasse. Alle elementen vielen als vanzelfsprekend op hun plek, de balans was perfect en het orkest speelde met enorme diepgang en grote transparantie. Bovendien was de casting uitstekend. Een kleine rol voor een grote stem was er voor Mikhail Kit en Daniil Shtoda; Sadko werd buitengewoon goed vertolkt door Viktor Lutsyuk.

Het concertant uitgevoerde Sadko was van een hogere orde dan Les Troyens van Berlioz een dag eerder. De mateloze Berlioz verwerkte Vergilius’ Aeneas in een vier uur durende opera waarin zo ongeveer de hele val van Troje, compleet met de verhalen van Cassandra en Dido en Aeneas wordt verteld. Nu speelde het gehele gezelschap van het Mariinsky theater uit Sint Petersburg. Hoewel deze opera voor hen een repertoirestuk is dat nog niet lang geleden werd uitgevoerd, was de ze productie ronduit rommelig en slordig. De opera kwam moeizaam op gang, maar kende ondanks de miscasting (Didion werd niet gezongen door Anna Markarova zoals in het programmaboek stond maar door de mezzosopraan Elena Vitman) toch een paar prachtige momenten. In een bijpassende video werd de zandkunst van Kseniya Simonova geprojecteerd op een scherm en de liefdesverklaring van Didion en Aeneas was prachtig, zowel qua muzikale uitvoering als in de vormgeving in zand.

Verder speelde het Russische orkest rommelig en niet exact, bovendien ontbrak de diepte in de klank.  Slechts de mannelijke solisten (Sergei Semishkur als Énée – Aeneas) scoorden op dit punt een voldoende. Gergjev was evenmin tevreden met deze uitvoering.

Het openingsconcert, donderdagavond, was eveneens een wat mindere beurt van Gergjev. Mahler’s 9e Symfonie werd gekoppeld aan de ouverture tot Lohengrin van Wagner en de verrassende suite Death in Venice van Benjamin Britten. Lohengrin werd prachtig gespeeld door het RPhO, Britten, met het vele slagwerk, was een regelrechte vondst maar Mahler’s mateloze en manische symfonie kwam maar niet tot een einde. Nu emmerde Mahler zelf al eindeloos door,  Gergjev wist er ook niet echt raad mee. Steeds als je denkt: ja, nu is het klaar,  had Mahler nog een stief kwartiertje nodig om tot zijn slotnoten te komen. Een groot Mahler dirigent is Gergjev al niet, maar dit werk vereist meer inzicht in de getormenteerde geest van deze componist om tot een bevredigende uitvoering te komen. En de enige link die gelegd zou kunnen worden met het totale programma tijdens dit festival is de waardering die Benjamin Britten voor Mahler had. Maar met de zee of de stad heeft dit niet zoveel ut te staan.

Bijgewoond: Gergiev-festival in Rotterdam op donderdag-, vrijdag- en zaterdagavond 9, 10 en 11 september

Foto Marco Borggreve

Alweer vijftien jaargangen omvat het Delft Chamber Music Festival, zo genoemd om het internationale karakter weer te geven. Violiste Isabelle van Keulen verzorgde de programmering van het kamermuziekfestival de eerste tien jaar, Lisa Ferschtmann – eveneens violiste – nam dit vijf jaar geleden van haar over.

Maar ook dit toch zo succesvolle festival vreest de aankomende bezuinigingen. Jammer, want wat er is, is mooi: een week lang concerten op het hoogste niveau in de beperkte ruimte van de overdekte binnenplaats van museum Het Prinsenhof. De honderd-zoveel stoelen die er staan zijn structureel uitverkocht, een zaalbezetting van honderd procent, welke zaal in het klassieke circuit kan daarvoor tekenen? Toch is dit een tijd waarin je het als organisator van klassieke muziek op geen enkele manier goed kan doen. Linkse hobby’s, weet u nog? Nergens goed voor ook al loopt het nog zo goed. Het festival zou daarom moeten inzetten op groei om de slechte tijden te kunnen  overleven.

In de kantlijn van de muziekwereld is een ontwikkeling gaande die pers, beoordelingscommissies voor subsidies en alle anderen met een mening volledig ontgaat: de kamermuziek, het samenspel van solo tot kwartet, met hier en daar een incidentele grotere bezetting, groeit als kool, tegen de verdrukking in. Veel bewoners van herenhuizen stellen hun huiskamer met piano ter beschikking van musici om er op kleine schaal muziek te maken, voor een klein gezelschap van invitées. Van Amsterdam-Zuid, via Santpoort, Bloemendaal, Haarlem, het Haagse Benoordenhout tot Rotterdam-Kralingen gebeurt dat. En wat de publieke opinie er ook van vindt, er worden festivals omheen gebouwd, van het Amsterdamse Grachtenfestival tot dit in Delft.

Het Delftse festival wordt steevast gegroepeerd rond een thema.  Dit jaar is dat ‘Tussen Droom en Werkelijkheid’. De porganisatie greep ditb thema aan om verbindingen te leggen tussen de klassieke, 19e eeuwse kamermuziek (de eeuw waarin dit fenomeen op grond van de sociale ontwikkelingen is gaan ontstaan) en de hedendaagse muziek waarbij het experiment niet wordt geschuwd. Het doorgaans conservatieve publiek vindt het allemaal prachtig. De Sequenzas van Luciano Berio werden al eens integraal uitgevoerd, de Engelse avant-gardistische componist Thomas Adès stond al eens centraal. Helaas mist het festival van dit jaar een dergelijk statement. Het belangrijkste werk op de openingsavond, vrijdag 29 juli, was Arnold Schönberg’s Verklärte Nacht. Diens Pierrot Lunaire wordt tijdens dit festival gekoppeld aan Maurice Ravel’s Gaspard de la Nuit maar van een rode draad is toch geen sprake.

Op zaterdagavond werd wel het meest intrigerende werk van het festival uitgevoerd: het Gesang der Jünglinge van Karlheinz Stockhausen. Deze wonderbaarlijke electronische manipulatie van zingende jongensstemmen uit 1956 betekende een absolute doorbraak van electronica in de muziek.  Vooral de popmuziek heeft hier garen bij gesponnen omdat daar alles samenviel: een tijd met veel jeugdig elan, nieuwe muziek en schijnbaar onbegrensde mogelijkheden via electronische verwerking van muziek. Dit zou zonder het Gesang der Jünglinge ondenkbaar zijn.

Stockhausen liet de stemmen, Preiset den Herrn zingend,  via vier gescheiden geluidskanalen, elk met een eigen luidsprekerzuil heen en weer schieten en rondkolken. Jammer dat het niet helemaal donker was. Duisternis zou het effect van dit bijzondere werk vergroot hebben. Al gaf het ook nu al veel stof voor discussie bij het publiek.

De context waarin dit werk werd uitgevoerd (afgespeeld is een juistere benaming) was eigenlijk zozo. Fratres van Arvo Pärt voor altviool en piano werd verprutst door de totaal ongeïnspireerd spelende Dietmut Poppen. Het kennelijke gebrek aan levensvreugde dat zij uitstraalt maakt haar geen musica om ook met plezier naar te kijken. Het klarinetkwintet KV 581 van Mozart paste vervolgens ook niet zo heel erg goed in het deelthema Religieuze Vervoering.

Max Bruch’s Kol Nidrei, in plaats van op cello op contrabas gespeeld door Rick Stotijn, borduurde daarentegen prima voort op het door Christianne Stotijn met verzengende kracht gezongen Chanson Hébraïque van Ravel (alles begeleid op piano) en het voor haar geschreven a-capella Gebed van Fant de Kanter.

Delft Chamber Music Festival dagelijks van 29 juli t/m 7 augustus, museum Het Prindenhof. Bijgewoond: zaterdagavond 30 juli. Informatie: www.delftmusicfestival.nl

Foto: Ben van Duin

In Nederland wordt de visie op opera vooral gestuurd vanuit de concertpraktijk. Daarmee wijkt de Nederlandse omgang met dit genre flink af van wat in de rest van Euroa gangbaar is. Dat blijkt alleen al uit het feit dat er de afgelopen eeuw vooral werd geïnvesteerd in concertzalen die direct dan ook tot de beste ter wereld horen: het Amsterdamse Concertgebouw, de Doelen in Rotterdam. Met opera werd minder gerekend, getuige de grote hoeveelheid zalen met een te kleine of onbruikbare orkestbak.

Opera is in het verleden vooral een genre geweest waarmee vorstenhuizen zichzelf ronkend konden onderscheiden. Zo een vorstenhuis hebben we in ons land nooit zo gekend. Het grote internationale succes van bijvoorbeeld de Nederlandse Opera in Amsterdam is in niet geringe mate te danken aan de uitmuntende muzikale prestaties van onder meer de begeleidende orkesten.

De Operadagen in Rotterdam zijn inmiddels geheel door Vlamingen overgenomen. De Vlaamse insteek bij opera is bovenal:  theater. Aan dat theater wordt muziek toegevoegd en voilà: daar ontstaat muziektheater. Maar dat is dus geen opera. Dit is precies de reden waarom de Vlaamse muziektheatergezelschappen er zo tuk op zijn om bestaande partituren verder uit te breiden met nieuwe muziek en vaak  oeverloos te becommentariëren.

In Nederland is dat precies andersom. De basis ligt in de concerttraditie, het nauwgezet volgen van de partituur. Daar worden theater, dans en requisieten aan toegevoegd. Een essentieel verschil: opera en geen muziektheater. De basis van een opera is immers de partituur. Die werd geschreven in innige samenwerking tussen componist en librettist. Hoogstens de regisseur geeft een interpretatie van het geheel.

Tijdens de Operadagen produceerde Opera OT Haydn’s ‘Die Jahreszeiten’, een echt repertoirestuk op de concertpodia. Dit is echter geen operapartituur maar een wereldlijk oratorium – in zijn oorsprong opera zonder theater en meestal met een religieuze context. In deze zin paste deze productie dus weer naadloos in de Vlaamse visie op opera. Met de eenheid van plaats, tijd en handeling wordt een loopje genomen. Maar zou dit dan daarom een slechte productie moeten zijn?

Integendeel.

Mirjam Koen en Gerrit Timmers hebben een zeer inventieve regie uitgedacht op de werkelijk erbarmelijke teksten van baron Gottfried van Swieten. (Als er gefeest moet worden in de Herfst vliegen de joechei’s en de hopsasa’s je om de oren. ) Het vocale werk is dik in orde: de drie solisten, sopraan Robin Johannsen (Hanne), bas Tim Murfin als Simon en Tom Randle – tenor -  als Lukas, zijn vocaal uitermate sterk en bewegen soepel op het podium. Dat geldt eveneens voor het uitstekende koor, Vocalconsort Berlin. Effectief was ook de begeleiding van het Gentse barokorkest B’rock en dirigent Christopher Moulds.

De clou van deze productie zat hem niet in de prachtige uitvoering van de muziek maar de tegendraadse en enigmatische enscenering van het duo Koen en Timmers. De jaargetijden die zo schoon worden bezongen, trekken langs als een langzaam veranderend landschap op een projectiewand achter op het podium. Sneeuw smelt, de zon komt steeds hoger aan de hemel en er lijkt geen vuiltje aan de lucht. Het scherm wordt ingekaderd door een hutje links en een schuurtje rechts, een akkertje in het midden.

Maar wat doen dan al die wapens op het podium?  Er wordt gejaagd, op hilarische wijze op ratten, maar er valt ook een menselijk slachtoffer. Tanks rijden door het scherm en beschieten een bosje, soldaten laten zich op dreigende wijze ineens gelden en verstoren de idylle. Deze gaat er definitief aan als zich drie terroristen aandienen. In totale redeloosheid wordt Hanne aangerand en bevend van ellende in de akker achter gelaten. Het huis wordt nog even ondersteboven gekieperd en de seizoenen die in Haydn’s oratorium zo worden bezongen krijgen een andere lading.

Zijn de seizoenen nog wel zoals ze waren? De klimaatsverandering krijgt een rol, geweld en oorlog eveneens. Het open einde is intrigerend en geeft ‘Die Jahreszeiten’  een onverwachte extra laag. Maar hoe je het ook wendt of keert: het blijft, mede door het gebrek aan handeling in de tekst, een geënsceneerd oratorium en dat is niet hetzelfde als opera, ook al ligt de concerttraditie hier nadrukkelijk aan de basis.

Daarmee past deze productie keurig in de Operadagen die niet over opera gaan maar over muziekheater.

Nieuwe Luxor Theater, Rotterdam: Rotterdamse Operadagen. Opera OT: Haydn, Die Jahreszeiten. Regie: Mirjam Koen en Gerrit Timmers, muzikale leiding: Christopher Moulds. Bijgewoond woensdag 25 mei. inlichtingen

De Russische dirigent Valeri Gergjev was even terug in Rotterdam, voor één concert. Hij voerde in de Doelen zijn eigen orkest aan, het London Symphony Orchestra (LSO).

Het beroemde orkest speelde repertoire dat we in ons land van haver tot gort kennen: Gustav Mahler’s 1e symfonie en het 1e pianoconcert van Dmitri Sjostakowitsj. Een inmiddels historische combinatie: omdat Nederland vergroeid lijkt te zijn met Mahler’s werk zorgde het chefdirigentschap van Gergjev bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest voor een goede introductie van deze muziek bij de maestro. En in omgekeerde richting zorgde Gergjev voor een goed beeld van de muziek van Sjostakowitsj in Nederland.

Beide componisten worden ook vaak met elkaar vergeleken; de invloed van Mahler op Sjostakowitsj zou groot zijn. In technische zin is dat ook wel zo, zeker in het symfonische werk van beide componisten is sprake van beïnvloeding. Maar zodra het gaat om het verhaal achter de noten houdt iedere vergelijking op. Waar Sjostakowitsj vooral dwars werd gezeten door zijn omgeving – hij had vooral ernstig te lijden van de Tweede Wereldoorlog en het aansluitende regime onder Stalin – had Mahler vooral met zichzelf te kampen. Waar Sjostakowitsj zichzelf en zijn muziek steeds wist te relativeren kon Mahler dat in het geheel niet.

Sjostakowitsj schreef zijn eerste pianoconcert, eigenlijk het concert voor piano, trompet en strijkorkest in 1933. Het was een tijdsgewricht waarin de maatschappelijk en politiek hoog oplopende spanning zich vertaalde in een nerveus vooruit gestuwd kunstklimaat met een ongekend aantal hoogtepunten tot gevolg. Hieraan refereert het concert van Sjostakowitsj vanaf de eerste noot. Het is een circusstuk waarin de noten en modulaties over elkaar buitelen. De piano krijgt steeds weerwoord van een trompet waarna er aan het slot een mini-duel tussen trompet en barpiano wordt uitgevochten. Toch is het lento, het langzame tweede deel, melancholiek, hoewel niet zwaar op de hand.

Yefim Bronfman was de fijnzinnig spelende pianist. De voormalig leerling van de legendarische Leon Fleischer liet de noten vloeien en buitelen zonder de boel in de soep te laten lopen. Een hele kunst, want het tempo was vaak aan de hoge kant. Hij kreeg prima tegenspel van trompettist Philip Cobb.

Mahler’s eerste symfonie kent net zoveel banaliteiten als het concert van Sjostakowitsj. Ze zijn echter platter, zonder dat spitse gevoel voor humor in het pianoconcert. Veel meer voor de hand liggend ook, simpeler. Vader Jacob in mineur was al eens eerder gedaan en het hoorngeschal in de Alpenwei is op de keper beschouwd helemaal niet zo vernieuwend, ook al werd dat destijds tijdens de eerste serie uitvoeringen anders ervaren. Gergjev deed het enige dat je kunt doen in zo’n soms oeverloos dooremmerend werk: de spanningsboog zover mogelijk oprekken. De Mravinsky opstelling van het orkest (contrabassen linksachter, eerste violen tegenover de tweede en alten en celli omgewisseld) zorgde voor een uitmuntende klankbalans; Gergjev had het LSO aan een touwtje. En toch was het, ondanks de torenhoge kwaliteit, geen echt verrassend concert. Daarvoor heeft het Rotterdamse publiek de dirigent te goed leren kennen.

Grote zaal de Doelen, Rotterdam: London Symphony Orchestra o.l.v. Valeri Gergjev m.m.v. Yefim Bronfman-piano en Philip Cobb-trompet. Werken van Sjostakowitsj en Mahler. Bijgewoond: vrijdagavond 13 mei.

Hoewel de aankondiging van  ‘sonic tapestry: Shoes, deel V’ van Tomoko Mukaiyama zich laat lezen als een variant van Sex and the City op klassieke muziek,  zou Sarah Jessica Parker voor altijd anders tegen haar Manolo Blahniks aankijken na het zien van Mukaiyama’s voorstelling. Dit wel zeer bijzondere pianorecital was zaterdag 7 mei in LP2 (zaal 2 van het Rotterdamse nieuwe media-centrum Las Palmas) te bewonderen.

Tomoko Mukaiyama won in 1991 het Gaudeamus Vertolker Concours en heeft ons land sindsdien niet meer verlaten.  Ze is gespecialiseerd in de meest modere vormen van muziek en het muzikale klimaat daarvoor is in Nederland – vooralsnog – buitengewoon goed.

In haar sonic tapestry – je zou het kunnen omschrijven als klankschap – staan schoenen centraal, naast de muziek van Bach, Dowland, Chopin, Kyriakides, Ligeti, vooral Ligeti, Nancarrow, Stockhausen en Rzewski. Solostukken van al deze componisten worden in Shoes’ naadloos aan elkaar gelast en ondersteunen, of worden ondersteund door beelden van schoenen. En dan hebben we het niet over de gewone.  maar de extravagante, uit Sex in the City afkomstige met torenhoge hakken.

Al aan het begin van haar korte concert van een uur kwam de pianiste op in een gewaagde, bordeelrode outfit met lange zwarte handschoenen. Onder een stout muziekje ontdeed zij zich in een soort van pseudo-striptease van deze onhandige dingen, kroop achter de piano en barstte los in een fascinerend concert. Op het podium stonden 16 monitoren die een kaleidoscopisch beeld gaven van de tijgerprintlaarzen van Mukaiyama. Hier was niets stouts aan te beleven, hier vielen fascinerende beelden samen met het ritme van de muziek. Hier was overigens goed hoorbaar dat de percussieve speelstijl van Mukaiyama die zo goed werkt in moderne muziek, minder goed uitpakt in de oudere muziek van Bach, Purcell of Chopin.

Ongeveer halverwege veranderde Mukaiyama van kleur: haar vermiljoenrode jurk maakte plaats voor een zwarte en daarmee begon ook een duisterder episode van haar concert. De speelse beelden van de laarzen werden grimmig. Een schoen van chocolade smolt, stelde zichzelf weer samen en smolt uiteindelijk toch. Een peperdure pump brandde tot aan de zolen af. En Mukaiyama speelde onverstoorbaar verder, ook toen een apparaat achter haar rug plastic schoentjes begon uit te spuwen. Er tussendoor knalde ze een energieke solo uit een speelgoedpianootje. Was dit een performance of een aangekleed recital? Ergens in het midden zou ik zeggen, in ieder geval bijzonder en ingenieus in elkaar gestoken en met een vette knipoog naar New Yorkse modekoningen.

LP2 in Las Palmas, Rotterdam: Tomoko Mukaiyama-piano. Sonic tapestry V: Shoes’ . Bijgewoond zaterdagavond 7 mei

Cover of Sara Tavares

Ongeveer tien jaar geleden stond er op het grote podium van de Rotterdamse concertzaal De Doelen een frêle en nog zoekende jonge vrouw, een singer-songwriter in een andere taal dan Engels. Soms in het Portugees maar meestal in het criollo van de Kaapverdische eilanden presenteerde deze Sara Tavares met minimale begeleiding haar cd ‘Mi ma bô’ die haar later internationale erkenning zou opleveren. Zondagmiddag was zij, inmiddels een wereldster,  voor een éénmalig concert terug  in Nederland, uiteraard in Rotterdam.

De betekenis van Rotterdam voor de Kaapverdiaanse muziek is immers aanzienlijk. Vanaf de jaren ’60 van de vorige eeuw kwamen veel Kaapverdianen naar de Rotterdamse haven omdat daar veel werk te vinden was. Velen vestigden zich er blijvend. Zo ontstond er een grote en hechte gemeenschap in de Maasstad. Veel van de muziek die in Rotterdam ontstond werd in doe-het-zelf studiootjes opgenomen en opgestuurd naar Kaapverdië, het land van morna.

De morna is gebaseerd op de Portugese fado, die we kennen van wereldsterrem als Amalia Rodrigues en haar opvolgers Mariza (Lissabon) en Cristina Branco (Coimbra). De Kaapverdische morna deelt veel met de Portugese, niet alleen de taal – ofschoon er veel in het lokale criollo wordt gezongen.  Sara Tavares verenigt beide culturen in zich en gaat zelfs nog verder over alle grenzen heen. Zij heeft kans gezien om muzikaal te putten uit heel Lusafrica (alle Portugeestalige landen op het Afrikaanse continent) en daar en passant Senegalese elementen aan toe te voegen. Ze opereert vanuit Lissabon, maar bestempelt zichzelf niet onterecht als multicultureel.

Bij Sara Tavares komt een veelheid aan muzikale stromingen samen:  morna, saudades, fado, batuco en zelfs ritmes uit Mozambique. Zij voegt daar haar enorme podiumuitstraling aan toe. In het verleden kon ze nog wel eens te ingetogen alleen de – vaak religieuze – teksten voorrang geven, maar zondagmiddag 8 mei ging het dak er af. Hoewel haar muziek steeds voortwiegt op luie ritmes en zelfs introvert lijkt, is het haar gevoel voor timing dat de zaal snel op en over het kookpunt weet te brengen. Ze begrijpt als geen ander dat je achterover in het ritme moet gaan hangen om het te laten werken. Waar de meesten een versnelling denken waar te nemen is er juist sprake van ritmische vertraging. Zo loopt de spanning snel op.

Hoewel haar concert in het teken van haar laatste cd ‘Xinti’ zou moeten staan speelde Tavares een dwarsdoorsnede van haar complete repertoire. Haar podiumpersoonlijkheid is enorm gegroeid: ze heeft het publiek aan een touwtje. Zelfs als het wat meer opdringerig wordt en een macho danser het podium beklimt, laat ze hem even zijn gang gaan om hem vervolgens met een simpel gebaar van het podium af te helpen. Wie denkt dat multiculti zo dood is als een pier had bij dit concert moeten zijn.

Willem Burgerzaal de Doelen, Rotterdam: Sara Tavares. Bijgewoond: zondagmiddag 8 mei

Het Rotterdams Philharmonisch Orkest kent op dit moment een luxe zonder weerga: het brengt op twee labels tegelijk cd’s uit. Hoe dat kan? Het orkest tekende onder eigen naam bij BIS Records, het label waarmee de excentrieke eigenaar Von Bahr de ene na de andere bijzondere opname uitbrengt, terwijl chefdirigent Yannick Néze-Séguin ouderwets als maestro onder contract staat bij EMI. Toen het RPhO nog onder leiding stond van Valeri Gergjev werden er nauwelijks belangwekkende opnamen gemaakt.  Volgens sommigen was Philips Classics, lang geleden alweer opgegaan in Universal Music, een verklaard tegenstander van samenwerking met het RPhO, al zei niemand dat hardop.

De enige grote opname die werd gerealiseerd op dit label (in 1996) is overigens een juweel. Het orkest maakte met Gergjev een standaardopname van Prokofjeff’s ‘Ivan de Verschrikkelijke’. Deze opname mag gelden als uitgangspunt voor  dit werk en voor het orkest. Zo klinkt het RPhO in topconditie in de eigen zaal, de grote zaal van concertgebouw de Doelen. Op grond van deze opname kunnen er onmogelijk nog bedenkingen zijn over de kwaliteiten van dit orkest.

Inmiddels is het orkest drastisch verjongd maar is de brille gebleven, getuige twee cd’s. De opnamen die volgenden op het concert waarmee Nézet-Séguin een succesvolle gooi naar het chefdirigentschap deed, zijn een prachtige getuigenis van zijn kunnen. De cd bevat werken van Ravel, en smijt de knuppel in het hoenderhok  met de 2e suite uit het hondsmoeilijke ballet ‘Daphnis et Chloë. Hiermee sleepte Yannick destijds de buit binnen en het is op deze cd hoorbaar hoe dat zo kwam. De uitvoering is top, Ravel op zijn best, ook in de overige werken. ‘Valses nobles et Sentimentales’, ‘La Valse’ en de ‘Cinq pièces enfantines’ uit ‘Ma Mêre l’ Oye’ worden zonder uitzondering op hoog niveau uitgevoerd. Dit schijfje werd in 2007 bij EMI ondergebracht  waarbij de opnamen in de Doelen plaatsvonden.

Op BIS verscheen onlangs een SACD hybride opname van Berlioz’ ‘Symphonie fantastique’  en ‘(La mort de) Cléopatre’. Met de symfonie gooide het RPhO in de zaal al vaak hoge ogen; memorabel is een serie concerten onder leiding van Sir Simon Rattle. Die deed zijn best om de zes door Berlioz voorgeschreven harpen bijeen te zoeken en liet de klokken uit de heksensabbath al slaand het podium op rijden. Ook Nézet-Séguin is tot heel wat in staat. De symfonie is doorzichtig wanneer dit nodig is ( in ‘Un bal’) en zweept op tot stormachtige proporties bij het onweer in de ‘Scène aux champs’  en in de ‘Songse d’ une nuit du Sabbath’. Anna Caterina Antonacci is een meeslepende Cleopatra (waarin Berlioz overigens op een heerlijke manier met zijn favoriete schrijver, Shakespeare, aan de haal gaat). De uitvoering is onberispelijk en het is bij vlagen pure opwinding die uit de speakers knalt.

Toch zijn geen van beide cd’s qua opname van de allerhoogste top, zoals wel in die mooie Prokofjeff-opname het geval was. Dat kan ook niet anders onder de productie van Anne Barry en opnameleider Erdo Groot. Bij de Ravel-opnamen, hoewel gemaakt in de Doelen, is iets niet in de haak. Er is achteraf aan de mengtafel teveel gerommeld aan het geluidsbeeld. De rafelige kantjes die het RPhO nu eenmaal heeft en de relatieve scherpte in de Doelen-akoestiek zijn eruit gefilterd. Zo lijkt het RPhO teveel in het keurslijf van een verkoopkanon geperst. Het klinkt te gelikt en gepolijst, zo ervaar je dit orkest niet in de zaal. Voor de opnamen van Berlioz moest worden uitgeweken naar Studio 5 op het terrein van het Muziekcentrum van de Omroep. Daar beschikt men over superieure opnametechniek en dat moeten we weten ook: de opsomming van alle gebruikte kabeltjes en stekkertjes in begeleidende boekjes wordt tot bizarre omvang opgevoerd. Al die techniek kan echter niet verhullen dat de beperkte ruimte van de studio te horen is in de opname. Vooral de achterkant van het orkest (pauken en slagwerk) knalt tegen de muren op terwijl in de middenstemmen in de strijkers, bij altviolen en celli, een te week en te droog geluidsbeeld ontstaat.

En dan zijn er nog de hoesjes. Die stralen – overigens net als de opnieuw ontworpen beeldmerken en opmaak voor drukwerk van het RPhO – teveel de kneuterige geest van de jaren ’70 uit. Elke ontwerper zal je vertellen dat de steunkleur geel in posters en folders niet werkt. De retro-opmaak van de cd-hoesjes zal wel verwijzen naar het sterrendom waarmee de labels derig jaar geleden nog wisten te scoren, maar het is juist die marketingopvatting die tevens hun bijna-ondergang rond de millenniumwisseling inluidde. De queeste naar sterren is een label kennelijk niet af te leren, ook niet met Nézet-Séguin. Hij prijkt prominenter op de voorkant dan de naam van de componist en het orkest. Jammer, fantasie en smaak zijn hier ver te zoeken, maar het geeft wel exact weer hoe de vlag er in de cd industrie bijhangt.

Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v.  Yannick Nézet-Séguin: Werken van Maurice Ravel: EMI Classics (2007); werken van Hector Berlioz: BIS Records (2010)

Het Rotterdams Philharmonisch Orkest wordt door dirigenten verschillend gewaardeerd. Of je kunt er mee uit de voeten en dan is het feest, of het wordt nooit iets en dan blijft het bij een enkele dirigeerbeurt. Bovendien wordt de enorme reactiesnelheid van de musici gevreesd. Bij andere orkesten kunt je nog wel eens freewheelen – een orkest als het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) speelt hoe dan ook toch wel door – maar bij het RPhO kan een klein gebaar al een enorme orkaan veroorzaken. Wat je er als dirigent aan energie instopt komt per kerende post retour. Dat is een deel van de verklaring voor het enorme succes dat het RPhO kende onder leiding van Valeri Gergjev en dat is ook de achtergrond van de goede verstandhouding met Yannick Nézet-Séguin. Hij dirigeert dit weekeinde in de Doelen zijn eigen orkest.

Toen Riccardo Chailly als chefdirigent aantrad bij het KCO duurde het vijf jaar voordat hij zijn eerste Mahler-symfonie mocht dirigeren. Yannick Nézet-Séguin is vrijwel direct in het repertoire geklommen dat Gergjev opbouwde met het Rotterdamse orkest. Maar zo dichtbij als nu kwam hij nog niet. Gergjev bouwde een enorme reputatie op in uitvoeringen van ‘La Mer’ van Claude Debussy. Deze toonschildering toont de zee in al zijn facetten. Bij Nézet-Séguin, in de volksmond inmiddels als een voetballer slechts Yannick genoemd, kreeg de zee niet alleen een oerkracht mee maar ook diepte en bovendien haalde de dirigent ook subtiele elementen naar voren die weliswaar gewoon in Debussy’s partituur staan vermeld maar te vaak over het hoofd worden gezien. De chinoiserie in vooral het eerste deel (De l’aube à midi sur mèr) was niet te prominent in het geluidsbeeld geplaatst maar vooral wat Yannick fluiten, hobo’s en flageolet spelende violen liet doen halverwege het slotdeel Dialogue du vent et de la mèr, was niet minder dan het huilen van de wind in de touwen van een op drift geraakt zeilschip.

Wonderbaarlijk.

De uitvoering van dit majestueuze werk kwam helaas enige minuten stil te liggen omdat er precies in het blikveld van de dirigent iemand in het publiek onwel was geworden. De spanningsboog was verbroken maar dit ongelukkige moment werd door orkest en dirigent op een prima manier afgewikkeld: rustig en beheerst.

Prokofjef’s vijfde symfonie is er één met vele gezichten. Variërend van mildheid tot bijtend sarcasme, met klein georkestreerde passages tot machtige tutti-dreunen – alles is in dit werk aanwezig. De componist toont zich van zijn dwarse kant. Het werk, geschreven in het oorlogsjaar 1944 moest, net als bij alle Russische componisten uit die tijd, de verheerlijking van de Sovjet-staat uitbeelden maar Prokofjef ging geweldig met dit gegeven aan de haal. Dit regelmatig uitgevoerde werk wordt meestal met de licht-trekkende ritmiek uit het klassiek-romantische tijdperk uitgevoerd maar dan werkt de muziek niet voluit. Wat Nézet-Séguin hier deed is ongeëvenaard. Door zijn zeer gevarieerde slag, soms met ritmische dansjes op zijn bok en andere keren weer alleen inzetten en de grote lijnen aangevend, stuwde hij het orkest van hoogtepunt naar climax. Zowel het eerste deel als het slotdeel liet Yannick eindigen met donderend geraas. Over de hele linie bleef er een open klank, nergens slibde het geluid dicht. Het enorme orkest dat op het podium zat had hij aan een touwtje, wat Yannick er aan energie in pompte kaatste direct voluit de zaal in. Hier werd een formidabele prestatie geleverd.

Met deze modeluitvoering evenaarde Yannick met het RPhO zonder moeite de gloriejaren onder Gergjev. De microfoons in de zaal duidden op een op handen zijnde cd. Als die er komt dan kon ook dit wel eens tot een referentie-opname leiden als weergave van deze memorabele uitvoering.

Grote zaal de Doelen: Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Yannick Nézet-Séguin. Werken van Debussy en Prokofjef. Bijgewoond: donderdag 10 februari; herhaling 11, 12 en 13 februari

Geinteresseerd geraakt? Watch this!

Fransz Litszt, geboren in 1811, verkende in zijn werk alle hoeken en gaten van de piano en probeerde iedere denkbare techniek in zijn werk te integreren.  Omdat deze tijdgenoot van  Carl Czerny, Niccolo Paganini en Richard Wagner dit jaar 200 jaar geleden geboren werd, is er dus een Liszt-jaar.  Het Rotterdams Philharmonisch Orkest beet daarvan op vrijdag 28 januari het spits af met een uitvoering van Liszts Eerste Pianoconcert en zijn Faust-symfonie.

Hoewel Liszt goed bevriend was met het Hongaarse koningshuis, was hij – als vele andere kunstenaars van na de Franse Revolutie – niet meer uitsluitend aangewezen op de gunsten en de smaak van de rijke vorstenhuizen, die tot dan het aanzien van de kunst bepaalden.  Dat had voordelen, maar ook nadelen. Er was brood op de plank nodig en die kwam niet meer automatisch voort uit een dienstverband aan een hof maar uit inkomsten aan de zaal en uit de distributie van de composities. Samen met zijn slechts 2 jaar jongere schoonzoon Richard Wagner stond hij zo aan de basis van een muziekleven zoals wij dat tot op de dag van vandaag nog kennen. Het belang van Franz Liszt voor de muziekwereld reikt dus veel verder dan alleen zijn virtuositeit op de piano en als componist. Alleen al om die reden is het terecht dat 2011 een Liszt-jaar is. Voor velen zal het wellicht een geruststelling zijn om te weten dat 2 eeuwen organisatie van het muziekleven niet zomaar ongedaan kan worden gemaakt door een van dom populisme doordesemde politiek.

Toen Liszt zich waagde aan zijn eerste concert voor piano en orkest, rond 1830, voltooide Goethe zijn meesterwerk Faust (1932). Het was een tijd waarin de wetenschap zich stormachtig ontwikkelde, en dat betekende ook dat een kunstenaar als Liszt zich steeds op een nieuwe manier tot zijn werk moest verhouden. Niet alleen het pianoconcert dat het door het RPhO werd gespeeld onderging een serie revisies, ook het uitgevoerde ‘Eine Faust Symphonie’ werd niet in één keer aan het papier toevertrouwd: aan het pianoconcert begon Liszt dan wel in 1830, pas in 1856 was het af. In die 26 jaar tussen de eerste noten en de finale ontwikkelde Liszt zich van een tamelijk traditioneel componist tot een vooruitstrevend hemelbestormer. Vooral het eerste deel wijkt daarom sterke af van de rest van het werk door de voor die tijd gewaagde akkoordreeksen.

Pianiste Alice Sara Ott, een jonge Duits-Japanse, speelde blootsvoets  en had vingers die lang genoeg bleken om de ver gespreid liggende noten te omvatten. Liszt had, net als later Rachmaninov, enorme handen. Een piano wordt niet kleiner gemaakt dan hij is en daarom zal een pianist met kleine handen, hoe goed ook, nooit Liszt kunnen spelen. Ott deed het met niet alleen verve maar ook met smaak. Een al te groot spierballenvertoon bleef achterwege. Bovendien speelde zij naar hartelust met de dynamische vormgeving van de solopartij.

De Faust Symfonie (1857) kwam een decennium later tot stand dan ‘La Damnation de Faust’ van Hector Berlioz en dat was goed hoorbaar. In het slotdeel, geheel gewijd aan de figuur Mephistopheles, is de invloed van Berlioz goed merkbaar. Bovendien experimenteerde Liszt met de vorm en de dynamiek van de muziek. De eerste twee delen gaan over Faust en Gretchen (eigenlijk Margarethe), in het slotdeel komen er ook een mannenkoor (Nederlands Concertkoor), een ronkend orgel en een baritonsolist (Marcel Reijans) aan te pas.

Dirigent Yves Abel hield de boel weliswaar bij elkaar maar zorgde niet voor grote dynamische uitersten, laat staan het pandemoniumn dat Liszt toch had voorgeschreven. De vlakke, in het middendeel ‘Gretchen’ zelfs ronduit saaie uitvoering ten spijt was het concert toch de moeite waard.  De muziek van Liszt is te belangrijk om links te laten liggen. Het is een monument voor de tijd waarin het tot stand kwam.

Duitse documentaire over Alice Sara Ott:

Die Pianistin Alice Sara Ott euromaxx – MyVideo

Grote zaal de Doelen, Rotterdam: Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Yves Abel m.m.v.  Alice Sara Ott-piano, heren van het Nederlands Concertkoor, Marcel Reijans-bariton. Bijgewoond: vrijdag 28 januari

Tussen 21 en 30 januari 2011 vindt in Amsterdam, Utrecht en Rotterdam de Flamenco Biënnale plaats, een muziek en dansfestijn rond die mythische Spaanse oermuziek die geen mens onberoerd weet te laten. Een muziekstijl bovendien die zich parallel aan de geschiedenis van het Iberische schiereiland ontwikkelde, daar waar de cultuur van de uit India afkomstige Roma zigeuners samenkwam met die van de moren, christenen en joden, daar waar diverse volksverhuizingen hun sporen nalieten, daar waar Conquistadores en de Reconquista een definitieve rol speelden en zo Spanje maakten tot wat het nu is: een smeltkroes van culturen en stijlen die zich in de loop van de tijd tot een eenheid ontwikkelden en sinds mensenheugenis tot de verbeelding spreekt.

Binnen dit festival is er een focus op de cante jondo, de gepijnigde en extatische zang die vanuit de tenen lijkt te komen en het hele lijden der mensheid lijkt te willen uitdragen.  Een prachtige documentaire werd daarover afgelopen zondagavond op tv uitgezonden, ‘Goede zang doet pijn’. Toch is naast deze oerschreeuw, veelal begeleid door roffelende hakken en raspende gitaren ook ruimte gekomen voor vernieuwingen, zij het schoorvoetend. Toen gitarist Paco de Lucia in 1984 zijn lp One Summer Night uitbracht schudde de flamenco op zijn grondvesten. Een fretloze basgitaar werd ingebracht, een sax vulde de ruige zang aan, een scharnierpunt in de flamenco werd op de markt gebracht. De gitaargrootmeester zette de aficionados onherroepelijk aan tot reflectie over deze vernieuwingen, een ware scheuring dreigde. De flamenco purowerd bij monde van De Lucia’s tegenstrever Paco Peña uitgeroepen waarbij en passant de vernieuwingen bij het oud vuil werden gezet. Toch kon deze grootmeester niet verhinderen dat er steeds meer getalenteerde musici over de schutting van de traditie wensten te kijken.
Ook bij de nu lopende editie van de Biënnale is er sprake van deze brede blik. In het Rotterdamse Lantaren/Venster vond zondagavond de afsluiting plaats van het  festival deel aldaar. De verdediger van de flamencostijl uit Jerez, Moraíto Chico moest wegens ziekte afzeggen en werd vervangen door zijn zoon Diego del Morao met een solo-optreden van ruim een uur. Ofschoon Del Morao in allerijl in moest vallen was er nog wel het nodige op zijn optreden aan te merken. Diego del Morao is technisch gezien onbeperkt in zijn mogelijkheden en heeft een warme passie voor jazz. Dit wordt hoorbaar in de vele en zeer interessante akkoordwisselingen die de flamencostijl niet uithollen maar juist versterken. Ook ritmisch weet hij onverwachte wendingen te creëren en daarin tot grote hoogte te stijgen.
Maar zijn podiumpresentatie was een absolute ramp. Hij communiceerde alleen met die mensen uit het publiek die het Spaans machtig waren, legde bovendien niet uit wat hij speelde maar maakte flauwe grappen. Wat als nu een Nederlandse gitarist in Spanje zich zo zou manifesteren? Daarnaast ging Del Morao’s optreden mank aan een andere typische gitaristenkwaal. Het eindeloos om- en bijstemmen van zijn gitaar was minstens zo belangrijk als de muziek die hij zou spelen – het was zelfs nauwelijks duidelijk wanneer hij klaar was met stemmen en het nieuwe nummer inzette. Of wacht, toch nog even die ene snaar een beetje bijwerken en dan loos. Het applaus werd niet echt in ontvangst genomen – het was alsof het hier om een openbare repetitie ging. Dit provinciale en onprofessionele gedrag heeft menig gitaaropleiding aan de Nederlandse conservatoria de kop gekost, want deze manier van werken was ook daar eerder standaard dan uitzondering. Diego del Moreno dit hiermee zichzelf en zijn onbetwistbare talent enorm tekort. Door de diverse open stemmingen die hij gebruikt raakt zijn instrument van slag – zorg dan dat er een tweede instrument klaar staat zodat het concert voortgang kan blijven vinden.
Hoe een presentatie er wel dient uit te zien bewees het in ons land gevestigde Compasión, een samensmelting van flamenco en jazz. Gitarist John Fillmore, afkomstig uit Engeland maar in de jaren ’80 in Rotterdam aan het conservatorium geschoold schreef de gespeelde muziek veelal samen met saxofonist Steven Kamperman en klarinettist Paul Weiling. Slagwerker Antal Steixner zat schrijlings op de cajón (letterlijk een slagwerk-kist) en de cante jondo – niet hartverscheurend en verschroeiend maar verfijnd – steeg op uit de strot van zanger Carlos Denia Moreno. Door het balanceren tussen twee stijlen liepen de emoties niet al te hoog op maar was er sprake van een verfijnd en afgewogen concert.
Het is vooral uitkijken naar het slotconcert van 30 januari in het Muziekgebouw aan het IJ in Amsterdam waar het Nieuw Ensemble composities van Sotelo en Ali-Zade zal uitvoeren. Flamenco en avant-garde klassiek komen hier samen.
Lantaren/Venster, Rotterdam: Flamenco Biënnale met Diego del Morao, gitaar en Compasión, flamenco-jazz. Bijgewoond: zondagavond 23 januari