Cultureel Persbureau » muziektheater — Cultureel Persbureau

Ingmar Bergman wordt opera op Grachtenfestival

Daniël Bertina — Wed, 27 Jul 2011 20:01:22 +0000

Amsterdam, 1999. Studie Theaterwetenschap, eerstejaarscollege theateranalyse. Ik zit met blocnote en pen in de vingers geklemd, en maak onleesbare aantekeningen. Halverwege het college komt Sjaron Minailo (Tel Aviv, 1979) binnengezwalkt, gehuld in een enorme bontjas, met grote Gucci zonnebril en dreadlocks. Met een zucht ploft hij in de achterste collegebank, hoort drie zinnen van het betoog van de ontregelde docent aan, en roept: “Maar dat heeft Tadeusz Kantor toch al jaren eerder gedaan?!” Gevolgd door: “Ik snap er NIETS van!” De docent laat zich niet uit het veld slaan: “Misschien had u iets eerder moeten aanschuiven.” Ik lachte me dood. Het was het begin van een goede vriendschap.

De flamboyante Minailo was een jaar eerder naar Amsterdam verhuisd, had rudimentair Nederlands onder de knie gekregen, en ontpopte zich in ons eerste jaar op de universiteit als regisseur van Het Verdriet van de Zeedijk: de woest experimentele bewegingstheatergroep die wij als overmoedige theaterstudenten uit de grond hadden gestampt, en die na een aantal rare voorstellingen een zachte dood zou sterven.

Met zijn afstudeerproject Khadish – een videokunstwerk waarin de beeldtaal van MTV werd vermengd met hedendaagse opera – vond Minailo pas echt zijn niche: het muziektheater en de hedendaagse, experimentele opera. Twaalf jaar en talloze producties later werkt Minailo nu als regisseur samen met het Kameroperahuis.

In die hoedanigheid presenteert hij binnenkort de voorstelling Persona, een bewerking van Ingmar Bergman’s gelijknamige meesterwerk uit 1966. De voorstelling wordt gespeeld in De Overkant: een oude loods op het vroegere Storkterrein op de Noordelijke IJ-oever, en gaat 15 augustus in première op het Grachtenfestival in Amsterdam.

“Ik heb Persona twee keer als theatervoorstelling gezien,” vertelt Minailo. “Het is een absolute Bergman klassieker en een van mijn favoriete films. Maar ik vond de theaterversies vaak niet zo boeiend.” Het verhaal toont twee vrouwen die op elkaar zijn aangewezen: de actrice Elizabeth wil niet meer spreken, terwijl haar verpleegster Alma de stilte probeert te doorbreken met een stortvloed aan woorden. In een afgelegen huis aan zee vechten de twee vrouwen een psychologische machtstrijd uit.

Minailo besloot om van Persona muziektheater te maken, met toestemming van de Bergman Foundation – die enthousiast was over zijn plan. “In Bergman’s film is de zwijgende vrouw – door de prachtige cameravoering, en het stille spel – net zo, of misschien wel krachtiger dan de sprekende. Maar op het toneel word Persona vaak gereduceerd tot monoloog. Daarmee doe je geen recht aan de nuances van het zwijgen.”

Mezzosopraan Ellen van Beek geeft met woordloze zang de ‘zwijgende’ Elizabeth vorm, in samenspel met actrice Mira Helmer, cellist Eduard van Regteren Altena en een soundscape van componiste Anne La Berge. Oud-coryfee van De Nederlandse Opera, Winfried Maczewski bedacht het muzikale concept. “Ik zoek naar een nieuwe manier om expressie te geven aan het personage van Elizabeth,” zegt Minailo. “Als ik choreograaf was geweest, had ik haar laten dansen.”

Persona is een heel gelaagd filosofisch verhaal. “Het gaat over het contrast tussen het masker dat de mensen dragen, en hun ziel. Soms bijna letterlijk. Want de naam Alma betekent ‘ziel,’ en Elizabeth is een actrice die steeds van masker heeft moeten wisselen. Maar wat gebeurt er als die personages zich aan elkaar gaan spiegelen? Verder stelt het verhaal de morele vraag of je het recht hebt om je van het leven en de realiteit af te keren. Zoals Elizabeth doet.”

Qua sfeer liet Minailo zich inspireren door het ontregelende Mulholland Drive (2001) van regisseur David Lynch – overigens een film die zelf ook een hommage is aan Bergman’s klassieker. In de repetitieruimte in het Ostadetheater sleutelt het ensemble aan scène vijf. “Dit wordt de meest lastige scène tot nu toe,” zegt muzikaal leider Winfried Maczewski. Minailo roept: “Hier moet de gekte echt naar buiten komen. Eén grote fragmentarische chaos – als een seance – alles dissonant en off-beat.”

Persona. Studio Minailo. Première 15 augustus, daarna tournee.

www.studiominailo.com /// www.grachtenfestival.nl

In Mondo Leone gaat het over niets anders dan de schoonheid

Ruud Buurman — Wed, 01 Dec 2010 16:34:44 +0000

foto Niels Stomps

Er zijn mensen die de wereld mooier maken, zonder dat die wereld daar om heeft gevraagd. Die de helft van hun leven besteden de mooiste toonsoort te vinden voor een treintoeter, die in winkelstraten gaan staan met een bord: ‘gratis knuffels!’. Of die in Londen op plakjes kauwgom, die op straat zijn uitgespuugd, leuke miniatuurtje schilderen. Of die jongen die overal in Utrecht met een spuitbus kabouters schildert. Ja, ‘rare vogels’ zijn er en er trekt dit seizoen een blije soortgenoot langs de Nederlandse theater die ons verliefd op ze laat worden.

Leon Giesen is de naam. Ooit bassist in de Nederlandstalige band Toontje Lager, tv-documentairemaker, maar nu verhalenverteller, videokunstenaar, muzikant, vrijdenker en liedjesknutselaar. In zijn theaterproducties onder de verzamelnaam ‘Mondo Leone’ laat hij zijn verwondering over de wereld om hem heen zien en horen. Hij heeft slechts oog voor de schoonheid en als die even uit het zicht dreigt te raken, gaat hij zingend ‘op zoek…, naar het wonder om de hoek. Tover, te over.’

Hij gaat zitten op een kist, met achter hem drie grote videoschermen. Meer decor is er niet. Hij keuvelt wat, pakt een gitaar en zingt – ondersteund door geluidband met drums, bas en keyboard en door videobeelden – een simpel, gek, vaak niet eens rijmend, verhaalliedje. Waarbij Giesen je voortdurend uitdaagt. Ja, je kunt gaan zeiken dat een liedje dat begint met: ‘Ik heb een beetje zonneschijn opgespaard, gevangen in een liedje en voor jou bewaard….’, leuk is voor de naïeve kleuter, maar blijf er maar eens chagrijnig bij. En hou die brok maar eens weg uit je keel bij het mooiste refrein dat in jaren is gemaakt voor een overleden dierbare: ‘ik wou dat het ergens wemelde van jou, dat er een plekje was waar ik heen kon gaan, waar het gewoonweg zou vergaan van jou, waar het bárst van jou…., waar het sterft van jou’.

Net als ‘Mondo Leone Dagboek’ is ook ‘Genomineerd’ een aaneenrijging van pareltjes. Soms mooi gepolijst, soms niet. De kracht van Giesens theatervorm is het ongedwongene, het bijna improviserende karakter ervan. Alsof je met ‘m bij de open haard zit en hij nog eens inschenkt bij weer een prachtverhaal over iemand die hij heeft ontmoet, ergens op de wereld. Zijn liedjes zijn verwant aan Spinvis, zijn muziek doet denken aan een band als Eels.

Er is behoorlijk wat werk en geld gestoken in dit programma. Giesen reisde met cameraman naar de Verenigde Staten, naar Londen, naar Sydney, om daar met die bijzondere mensen over hun merkwaardige passies te praten. En om ze op zijn geheel eigen manier te nomineren voor ‘Het Gouden Randje’, een door hemzelf in het leven geroepen prijs voor mensen die proberen de wereld te verfraaien met dingen die niemand zou missen als ze er niet zouden zijn.

Bij al die filmpjes, verhalen en liedjes raakt je emosysteem lichtelijk van slag. Want dat wil graag een keuze maken uit de gulle lach, de verbazing, bewondering, ontroering en mededogen. En dat gaat niet, want ze kloppen allemaal tegelijk aan.

Leon Giesen, Mondo Leone, Genomineerd. Gezien 30 nov. Blauwe Zaal Utrecht. Info en speellijst www.mondoleone.nl
en www.kikproductions.nl

Een avondje dolgelukkig met Hadewych Minis en Mike Boddé

Ruud Buurman — Sun, 07 Nov 2010 19:35:14 +0000

Foto: Karoly Effenberger

Je doet Mike Boddé heel erg tekort door hem in het hokje van de ‘cabaretiers’ te plaatsen. Mike Boddé is een begenadigd musicus en ja…., zijn humor en fantasie doen het ook uitstekend op een cabaretpodium. Dat je Hadewych Minis in ernstige mate te kort doet als je haar alleen als ‘actrice van Toneelgroep Amsterdam’ ziet, weten we nu ook. Met ‘Gelukkig met Hadewych en Mike’ levert de combinatie Boddé en Minis een krankzinnig leuk avondje muziektheater af.

Zelden een duo gezien dat op papier helemaal niet kan, maar dat een wonderlijk stel wordt, dat ondersteund door een trio muzikanten een hele zaal een beetje naar adem kan laten happen. En dan niet omdat je achteroverslaat van de techniek, welnee. Boddé op een vleugel, ja, dat is vaak virtuoos, maar op Minis basgitaar- en vioolspel en heftige gebaren en danspassen valt van alles aan te merken. Hetgeen bij deze gezegd is. Voor deze voorstelling geldt: ‘als je wat te zeiken hebt, doe het dan niet hier’.

Schuchter komen ze op en ontmoeten ze elkaar. Zo is het waarschijnlijk ook in het echt gegaan met de cabaretier en de serieuze actrice. Ze weten van elkaar weinig, maar hij probeert eens wat met die vleugel die er toevallig staat. Zij begint te zingen: ’I’m blood and bones’ en vanaf dat moment klikt het. Met elkaar en met ons allemaal. Er ontstaat chemie. Die sfeer houden ze de hele avond vast. Zij is het meisje in de snoepwinkel, dat zich eindelijk eens lekker mag uitleven in rock, punk, jazz, evergreen, levenslied, Spaans, Duits en zelfs Limburgs; hij zorgt voor de humor, het dolletje, de parodie en kijkt net als wij verbaasd toe hoe Minis een fraai zingende actrice wordt. Of toch een acterende zangeres?

Net als in de voorstellingen met zijn kompaan Thomas van Luyn laat Boddé horen dat hij, naast de smakelijk vette happen meligheid die hij tussen de bedrijven door serveert, zijn muzikale klassieken kent en van alle markten thuis is. Minis hangt de popster uit met ‘This Feel’ en Boddé croont daaropvolgend bloedserieus ‘Everybody’s fucking but me, my dick is only usefull when i pee’ (‘Iedereen neukt behalve mij, mijn lul is alleen nuttig als ik zeik’). Zij gooit ’t strakke lijf in de strijd en speelt de geile vedette, het verlegen zangeresje, het brutale punkmeisje…, hij roept de troepen daarna bij elkaar voor een nummertje hillbilly. En laat dan van ‘Het Dorp’ van Wim Sonneveld geen spaan heel door het te spelen en zingen in de stijlen van Hazes, Doe Maar, Vader Abraham, Elvis Costello, Trafassi en Andre van Duin. Waarna Minis weer fascineert met ‘Mein Sohn’ van Berthold Brecht of met een fraaie versie van Joe Jacksons ‘Look Sharp’.

Allemaal leuk. Je bent net in de achtbaan geweest op de kermis en vervolgens waan je je een jochie in het dorpshuis, waar het eerste optreden plaatsvindt van het bandje van je vrienden. Met Minis als zingende bassiste, die als een bezetene op die snaren staat te raggen.

Het is een avond vol verrassingen en vondstjes. Het enige dat ontbreekt is een moppie klassiek, maar verder geen klagen. En de uitsmijter blaast op geraffineerde wijze de zaal nog even op: ‘The Cross’ van Prince. Uit de tenen komt het, want daar zit nog dat laatste druppeltje passie van de top-avond.

Ter ilustratie: Mein Sohn van Brecht door Gisela May

Gelukkig met Hadewych en Mike. Gezien: 5 nov. Diligentia Den Haag. Info en speellijst: www.harrykies.nl

Gijs Scholten van Aschat over ‘the man you love to hate’: Richard III

Wijbrand Schaap — Wed, 16 Jun 2010 13:00:20 +0000

Gijs Scholten van Aschat

Door Wijbrand Schaap

Orkater speelt in september een exclusieve voorstellingsreeks van Shakespeares gruwelstuk Richard III. Over een koning die zich moordend een weg naar de troon heeft gebaand, en die bloederig maar vooral paardloos aan zijn einde komt.
Meesteracteur Gijs Scholten van Aschat keert ermee – na een sabbatical van een jaar - terug op het grote toneel. We interviewden hem bij het begin van de repetities.

Gijs Scholten from Redactie Cultureel Persbureau on Vimeo.

Meer inlichtingen: www.richard3.nl

Wat zegt het als Jezus een vrouw is?

Robbert van Heuven — Mon, 22 Mar 2010 07:44:00 +0000

foto Jochem Jurgens

Tekst Robbert van Heuven

Het is koud en kil in Nederland. Het vriest ook in de zomer. Er zijn, tegen heug en meug- al dertien Elfstedentochten verreden. In die gure omstandigheden wordt het gereformeerde meisje Johanna uit Kampen verliefd op een maar half-ontplofte zelfmoordterrorist uit Amsterdam-Noord. Gedurende haar odyssee naar haar grote liefde door een bevroren Noord blijkt dat Johanna ook nog de nieuwe Jezus is waardoor ze als kandidate in het spelprogramma Op zoek naar…Jezus belandt.

Het is een merkwaardig, maar nieuwsgierig makend uitgangspunt dat de heren van het Volksoperahuis hebben gekozen voor hun nieuwe voorstelling Een Missverkiezing. Die voorstelling is het tweede deel van de trilogie Kruistochten, waarin het muziekcollectief de drie grote religies wil onderzoeken.
Dat onderzoek verrichten Jef Hofmeister, Kees Scholten, Rogier Schippers op hun eigen herkenbare manier en voor deze keer in samenwerking met actrice Rixt Leddy. Ze vertellen het malle verhaal, de merkwaardige gebeurtenissen en de gekke plotwendingen terloops en met de nodige zelfspot. Typetjes zijn hun specialiteit. Zo levert Rogier Schippers als verteller prettig commentaar op zijn eigen verhaal en heeft Kees Scholten een geestige Willem Nijholt-parodie in huis als jurylid van Op zoek naar...Jezus. De liedjes waarmee ze het verhaal regelmatig onderbreken liggen prettig in het gehoor, al liggen de teksten ervan soms nogal eens dicht tegen het cliché aan. De blazers die samen met piano de acteurs begeleiden, moeten bovendien nog even aan een toonvaste inzet werken.
Rixt Leddy draagt als Johanna de voorstelling en dat doet ze met verve. Ze is een sympathieke actrice die duidelijk met veel plezier staat te spelen, ook al maakt ze nogal wat absurde dingen mee. Doordat ze haar personage als enige van het gezelschap wél serieus neemt, blijft ze sympathiek en geloofwaardig.
Iets nieuws over Jezus, het Christendom of over Nederland zegt de voorstelling niet. Dat onze nieuwe goden in spelprogramma’s worden gevonden en dat onze samenleving wel wat meer liefde en oprechtheid zou kunnen gebruiken is niet echt een openbaring. Sterker nog: het Volksoperahuis gaat voorbij aan allerlei consequenties die hun benadering van het Christendom heeft.
Wat zegt het dat Jezus een vrouw is die zich ook nog eens voor een Moslim wil opofferen? Wat zegt een piëta met Maria als man en Jezus als vrouw over man- en vrouwbeelden in het Christendom? En begint of eindigt het verhaal van Jezus nou bij de kruisiging?
Over zulke vragen spelen ze net iets te makkelijk heen om waar te maken dat de groep een kritische blik op het Christendom zegt te geven. Het meest kritische en scherpe moment van de voorstelling is wanneer Samir – de mislukte zelfmoordterrorist – Johanna afwijst, omdat hij haar Christelijke naastenliefde als een verkrachting ervaart. In een paar zinnen maakt Samir korte metten met de vervelende bekeringsneiging van het Christendom, die vaak ook iets neerbuigends heeft en die arme Moslimmetjes als achterlijk wegzet. Een Missverkiezing zou iets meer van dergelijke scherpe kantjes kunnen gebruiken.

Een Missverkiezing door Het Volksoperahuis. Gezien: 19 maart 2010, Laktheater, Leiden. Nog te zien tot 30 mei 2010.
www.volksoperahuis.nl

Opera om te lachen in Doodleuk: humor overbrugt de afstand tot de barok

Redactie — Mon, 11 Jan 2010 19:23:00 +0000

Door Ellen Segeren

Humor in de opera is zo oud als de weg naar Rome. Maar een operavoorstelling maken die muzikaal geslaagd is en ook nog komisch, dat valt nog niet mee. Marc Pantus doet het al jaren in komische intermezzo’s met zijn gezelschap I Piccoli Holandesi. In de voorstelling Doodleuk combineert hij zo’n intermezzo comico met een gewaagder concept.

Doodleuk is opgebouwd uit twee contrasterende delen. Deel een is Mamalucca, Bagatella & Pattatocco: een komisch intermezzo bedoeld voor in de pauze van een serieuze opera. Het is gecomponeerd in 1715 door Francesco Conti, voor drie zangers en ensemble. Het wordt gevolgd door Doodleuk, een solo van Marc Pantus met de cantate Ich habe genug van Bach en de Kanarienvogel van Telemann, plus teksten van Thomas Bernhard.

Mensen laten lachen in het theater is moeilijker dan het lijkt. Er is een hoop voor nodig: een strakke timing bijvoorbeeld, en een grote beheersing van de techniek die je als acteur of zanger gebruikt. Bas-bariton Marc Pantus speelt regelmatig komische operarollen en merkt dat je daarin tot veel bereid moet zijn. ‘’Jezelf te kakken durven zetten bijvoorbeeld,” zegt hij. ‘’En je ijdelheid overboord zetten, want je moet in je blote kont durven staan. Je moet namelijk lelijk zingen als dat nodig is, en dat willen lang niet alle zangers. En die 18e-eeuwse komische intermezzi zijn erg mooi geschreven, dus de mooie noten moeten er ook echt mooi uitkomen.”

Komisch talent héb je, dat kun je niet aanleren, aldus Pantus. Maar de techniek is onontbeerlijk. “In die 18e-eeuwse intermezzi is de stijl klassiek. Die doet denken aan het stripverhaal, met harde, hoekige overgangen. Van ‘je inleven’ in het drama is weinig sprake, het spel is gericht op effect.”

Kan het stempel van lolbroek niet in de weg gaan zitten van serieuze rollen? “Dat is zeker een risico. Maar ik heb de indruk dat ik er nog geen Christus-partij in de Matthäus aan opgeofferd heb. Ik denk dat ik dáár bekender van ben.” Risico of niet, komische rollen spelen geeft een extra dimensie aan Pantus’ vak. “Na een van de Doodleuk-voorstellingen reisde ik terug met de Italiaanse contrabassist, die zei dat hij het zo leuk vond dat het zo levend was. Het is geen archeologie. Normaal gesproken is er in barokmuziek afstand tot het heden, maar de lach overbrugt die. Het is voor veel mensen een drempelloze manier om met die muziek in contact te komen.”

De twee delen van de voorstelling hebben een behoorlijk verschillend karakter. “Een komisch intermezzo is puur vermaak. Je moet er niet meer van willen maken, elke pretentie wordt ontmaskerd. In het tweede deel speel ik met wat humor is.” Pantus zingt een droevige cantate en laat zijn toehoorders lachen, maar het idee van lach-of-ik-schiet maakt dat ze zich daar ongemakkelijk bij voelen. “Dat tweede deel is de consequentie van het eerste. De vraag is: is dit nu een komedie of een tragedie? Ik heb reacties van mensen gehad die vertelden dat ze zich de volgende dag nog afvroegen: wat heb ik nou eigenlijk gezien? Ik zet alles tegenover elkaar. En… ik weet niet of ik dat wel mag zeggen, maar zelf vind ik dit het mooiste wat ik tot nu toe heb gemaakt.”

www.piccoliholandesi.nl
Vr 15 jan. 20.30 u: Theater de Regentes, Den Haag
Zo 17 jan. 20.15 u: Posthuis Theater, Heerenveen

De potplantmachine als drummachine van Paul Koek & De Martinus Nijhoff Prijs voor Marja Wiebes

Redactie — Wed, 11 Nov 2009 13:19:00 +0000

Wie in navolging van haar leermeester Karel van het Reve het onovertroffen meesterwerk Berichten uit Kolyma van Sjalamov eert met een prachtige vertaling, verdient alleen al om die verdienste en de uitspraak “beter dan Solzjenitsyn” de Martinus Nijhoff Prijs voor haar omvangrijke oeuvre. Marja Wiebes vertaalde onder meer Achmatova, Tsvetajeva, Oorlog en vrede, de Kersentuin, verzamelde verhalen van Boenin en de dagboeken van Nijinskij; daar moet een erudiete persoonlijkheid achter schuilgaan. “Vertalen wat er staat“; dat krijgen wij ook te zien in het mooie filmportret van Marja Wiebes, die bescheiden blij is met haar buurtje in Leiden omdat ook de slavisten Yolanda Bloemen en Margriet Berg er wonen. Vertalen doet ze dus liever niet alleen en van alleen vertalen kun je ook niet leven. Je voelt in de zaal, de 1600 pagina’s van Tolstoj indachtig, het ontzag voor deze vrouw stijgen.

Alhoewel bij aanvang fijntjes werd opgemerkt dat het Prins Bernhard Cultuurfonds dit jaar door terughoudende beleggingsbeleid 1 miljoen euro meer te besteden heeft dan vorig jaar (en dat met 3,2% beleggingsverlies) werd de 1 uur durende uitreiking toch een dienend eerbetoon aan Maja Wiebes, Gary Schwartz. (geesteswetenschappen), Joop Schaminée (natuurbehoud) en Paul Koek (theater). Niet in het minst dankzij ontvangst in Het Muziekgebouw en de mooie filmportretten van schrijver, componist/theatermaker Stijn van der Loo.

In een prachtig dankwoord kreeg Paul Koek uiteindelijk met zijn potplantmachine als drumstel de lachers op zijn hand. Want niet alleen bij muziektheater geldt dat 1 min 1 twee is; want de winst zit ‘m erin dat je iets durft weg te laten.

De actuele liedjes Oesters, Maandagochtend, en Suße Wendy van SingSong kunt hier bekijken en hoor en zie in het fragment hieronder dat Musique Concrète in handen van de Veenfabriek meer dan 50 jaar na Paul Schaeffer nog steeds dadaïstisch inspireert. Dit alles is op de vimeogroep van het cultureel persbureau te zien.

__________________________________________

Mijn verzen, die ik jong al heb geschreven,
Voordat ik wist een dichteres te zijn,
Als vuurwerk spattend, vonkend en vol leven,
Bruisend als een fontein,

En die als kleine duivels binnendrongen
In ‘t rijk dat vol van droom en wierook was,
Mijn verzen, die de dood, de jeugd bezongen,
- En niemand die ze las! -

Die op bestofte winkelplanken kwijnen
(Waar niemand ze een blik ooit waardig keurt!),
Mijn verzen komen, zoals goede wijnen,
Nog wel eens aan de beurt.

(Vert. Marja Wiebes en Margriet Berg
Bron: http://www.muurgedichten.nl/tsvetajeva.html)

Tussen explosies en helicopterlawaai maakt Merlijn Twaalfhoven muziek in de huiskamers van jeruzalem

Redactie — Tue, 27 Oct 2009 12:54:00 +0000

Listen on posterous

Hij was ooit de lieveling van de Nederlandse cultuurraden, maar was zo succesvol dat hij volgens de subsidiegevers best op eigen benen kon staan. Merlijn Twaalfhoven, componist van megaproducties in de Amsterdam Arena, doet het nu helemaal zelf. En dus voor het gemak maar in Jeruzalem. De stad die door de Arabische wereld is uitgeroepen tot Culturele Hoofdstad 2009 zag de feestelijkheden afgelast worden doordat Israël de statement niet zag zitten. Nu organiseert Twaalfhoven een serie concerten en vertelvoorstellingen in huiskamers van gewone inwoners van Jeruzalem. In het geheim. Dat wel. We interviewden hem via skype.

Meer info: http://dagboekalquds.blogspot.com/

Triple Aa: driemaal Van der Aa in Amsterdam

Redactie — Wed, 23 Sep 2009 15:41:00 +0000

Door Ellen Segeren

In krap twee weken tijd staan drie grote werken van componist Michel van der Aa (39) op de drie grote Amsterdamse podia, zonder opzet zo geprogrammeerd. Zo ontstaat er een toevallig minifestival: Triple Aa. Op 28 september wordt er afgetrapt met de opera After Life. Daarna volgen het multimediale Das Buch der Unruhe en de liederencyclus Spaces of Blank. Na Amsterdam reizen de producties af naar Londen, Lyon, Hamburg, Saarbrücken en Porto. Alle reden voor een gesprek met deze veelzijdige componist.

Je bent componist, maar hebt ook de regieopleiding aan de New York Film Academy afgerond. Hoe gebruik je film en muziek in After Life?
“Toen Pierre Audi me vroeg een opera te maken, had ik de film After Life van de Japanse cineast Hirukazu Kore-Eda in mijn hoofd hangen. Ik vind het thema daarvan erg mooi: mensen vertellen over het meest beslissende moment in hun leven. Toen ik kandidaten voor een auditie voor de film in mijn opera uitnodigde, wisten ze niet waar ze voor kwamen. Ter plekke vroeg ik naar hun bepalende moment, waardoor ze spontaan en eerlijk vertelden. Die verhalen heb ik opgenomen en verwerkt in een film die als een documentairelaag onder de opera ligt. Het libretto van het gezongen deel heb ik gebaseerd op het filmscript.”

Op 10 oktober beleeft Das Buch der Unruhe zijn Nederlandse première in de Nederlandse Muziekdagen in het Concertgebouw. Hoe is dat tot stand gekomen?
“Het is een muziektheaterstuk dat ik vorig jaar heb gemaakt voor Linz Cultural Capital 2009, samen met Klaus Maria Brandauer. Ook daarin plaats ik meerdere media op het toneel. Het boek van Fernando Pessoa waarop het gebaseerd is, is behoorlijk zwaar en heftig. Het bevat zo veel wijsheden en waarheden in de vorm van al dan niet autobiografische notities, dat ik een paar maanden bezig ben geweest om het terug te brengen tot een kernachtige librettotekst waarin al die kleuren gevangen zijn. Ik heb er een film bij gemaakt met Klaus, fadozangeres Ana Moura en acteur João Reis. Er zijn momenten met alleen muziek of alleen film, of monologen van Klaus, maar er zijn ook veel passages waarin alle elementen samenvallen. Ik wilde geen toneelmuziek maken die op de achtergrond doorpruttelt. De muziek volgt de tekst, het zit dicht op elkaar. In het Concertgebouw staat noodgedwongen een versie zonder het volledige lichtplan en bewegende schermen, maar wel met de film en met het decor van Marc Warning. Als je erheen gaat met het idee van een concert, word je verrast.”

De liederencyclus Spaces of Blank schreef je in opdracht van het Concertgebouworkest, Radio France en het NDR Orchester in Hamburg, met angst als leidend thema. Hoe heb je dat vormgegeven?
“Het is niet de angst voor 9-11 of de Mexicaanse griep, maar universeler. Ik heb teksten gebruikt van drie dichteressen, Emily Dickinson, Rozalie Hirs en Anne Carson, die ieder op hun eigen wijze over angst schrijven. Ze gebruiken de metafoor van ruimte: ze omschrijven een gebouw of een omgeving waar je als luisteraar het ware doorheen wandelt. Het zijn dichteressen uit drie generaties, ze brengen ieder hun eigen tijdsbeeld mee. Daar heb ik bij het componeren zeker op gelet, maar ik volg ze niet naadloos. Het is een caleidoscopisch werk geworden, van beklemmend intiem tot groot en dramatisch.”

Wie naar je thema’s kijkt, zou kunnen concluderen dat je een hang naar realisme hebt. Klopt dat?
“Ja. Ik werk graag met thema’s van het hier en nu. Ik hoef niet zo nodig iets met de Griekse goden en de grote metaforen. Vragen die iedereen zichzelf zou kunnen stellen, vind ik boeiender. Ik schrijf wat ik zelf graag in de concertzaal zou horen. Sommigen zeggen dat mijn muziek op zichzelf al een filmisch karakter heeft.”

Naar de maatstaven van de hedendaagse muziek bereik je een groot publiek.
“Het kan best dat ik een groot publiek aanspreek, en met de beeldende elementen ook een jonger publiek. Ik doe daar niets voor, ik maak wat ik wil maken. Ik word zelf ook net zozeer beïnvloed door pop en wereldmuziek als door Bach, Stravinsky en Ligeti. Dat is de taal die ik spreek, ik houd me niet bezig met toegankelijkheid. Ik probeer me zo min mogelijk aan te trekken van meningen en niet mee te buigen. Het is mooi dat het publiek er iets mee kan, maar ik doe daar niet speciaal mijn best voor.”

In hoeverre ben je als componist gevormd door je docenten uit de Haagse School, Louis Andriessen, Diderik Wagenaar en Gilius van Bergeijk?
“Toen ik compositie ging studeren, had ik al een opleiding muziekregistratie achter de rug, In die tijd heb ik veel nieuwe muziek opgenomen en ontzettend veel gehoord. Dat heeft me misschien wat eigenwijzer gemaakt, zodat ik een meer eigen geluid heb. Je hoort bij mij zeker brokstukken van de Haagse School, vooral in de helderheid. Maar anderzijds ook iets poëtisch en meer klankonderzoek.”

Je schrijft muziek en libretti en je maakt film. Op welke manier ontstaat een werk?
“Dat verschilt. Soms hangt een idee een paar jaar in mijn hoofd. Maar het begint altijd met een thema. Daarna bedenk ik hoe ik het ga vormgeven. Ik denk nooit: nu ga ik een multimediale voorstelling maken. Eerst is er het libretto en daar zoek ik een passende vorm bij. Heb ik een strijkkwartet nodig of een elektrische gitaar, en al dan niet filmprojecties? Het verlengen van het muzikale vocabulaire in film en enscenering is alleen maar gerechtvaardigd als het thema daarom vraagt.”

Beeld is dus een verlenging en geen ondersteuning?
“Nee, het is ook geen versterking van de muziek. Ik hou niet van film die dingen vergroot. In mijn geval is het soms letterlijk het verlengen van het toneelbeeld. In After Life zie je de zangeres in de film terugkomen in dezelfde ruimte en soms zingt ze duetten met zichzelf. De film met de sprekende mensen is meer een documentaire. Ik gebruik alleen film als ik er iets mee kan doen wat ik met muziek niet kan doen.”

Je schrijft opvallend vaak vocale muziek. Heb je een bijzondere band met de stem?
“O, absoluut. Het is mijn lievelingsinstrument, het staat heel dichtbij. Het kan ook ver-schrik-ke-lijk fout gaan. Maar er is niets mooiers, het gaat direct naar het hart. Ondersteund door de tekst. Dat kan soms ook met gesproken woord, zoals Klaus Brandauer doet in Das Buch der Unruhe.”

After Life
Opera met solisten Roderick Williams, Richard Suart, Yvette Bonner, Margriet van Reisen, Claron McFadden, Helena Rasker en Asko Schönberg o.l.v. Otto Tausk De Nederlandse Opera, Het Muziektheater, Amsterdam: 28 + 29 sept., 2 + 3 okt. 20.00 u, 4 okt. 13.30 u
Uitzending op Radio 4: za 17 okt. 19.30 u

Das Buch der Unruhe
Semiscenisch muziektheater voor acteur, ensemble en film, Nederlandse première, met Klaus Maria Brandauer en de MusikFabrik o.l.v. Martyn Brabbins
ZaterdagMatinee, Het Concertgebouw, Amsterdam: 10 okt. 14.15 u
Live uitzending op Radio 4: za 10 okt. om 14.15 u

Spaces of Blank
Liedcyclus voor mezzosopraan, orkest en soundtrack, met als soliste Sarah Castle en het Radio Kamer Filharmonie o.l.v. Micha Hamel Nederlandse Muziekdagen, Muziekgebouw aan ‘t IJ, Amsterdam: 10 okt. 20.15 u
Live uitzending op Radio 4: za 10 okt. 20.15 u

www.vanderaa.net

De oudjes van Young @ Heart werden in 12 jaar steeds ijler, tot ze definitief de mist in gingen…

Wijbrand Schaap — Mon, 21 Sep 2009 11:28:59 +0000

Door Wijbrand Schaap

De ontroerendste bejaardenrevue ter wereld (op de Buena Vista Social Club na) is niet meer. Dit weekend zongen de Amerikaanse senioren van het Young@heart Chorus uit Massachusetts hun zwanenzang in de Rotterdamse Schouwburg, twaalf jaar nadat ze in Rotterdam en Utrecht het verbijsterde kunstpubliek snikkend aan hun voeten hadden gekregen. Of het koor zelf stopt, is overigens nog de vraag, maar de samenwerking met No-theater leider Ray Faudree loopt op zijn eind.

Het begon erg mooi in hun eerste programma Road To Heaven. Een negentigjarige die vanuit haar looprek Dylan’s ‘Forever Young‘ inzette. Of een breekbare bejaardenstem die de hoge noten in Stairway To Heaven maar net kon halen. Dat was ongeëvenaard snotteren, terwijl de oudjes in het toneelbeeld van hun No-Theatre en Woostergroup-regisseur Roy Faudree langzaam uit hun ziekenhuisbedden opstonden.

Het leek een ode aan de veerkracht van de ouderdom, en dat was het ook. Maar de regisseur wilde meer. Voor deze Amerikaanse avant-gardist is een zwijmelend bejaardenpopfeest geen optie. Er moest een boodschap in, een betekenis, een ziel. En die vond hij in het tweede programma van Young @ Heart: Road To Nowhere. Hier zagen we hoe de liedjes langzaam maar zeker geofferd werden aan de betekenisvolle collage, zodat meezingers ondanks dappere pogingen van het Rotterdamse Luxor-publiek geen kans kregen en al teveel emotie in de kiem werd gesmoord. Zoals de titel al deed vermoeden ging Road To Nowhere over de uitzichtloosheid van de ouderdom, en dat benadrukte Faudree ook nog eens door in het programma de oudjes hun gemeenschapscentrum te laten kwijtraken. Een nieuwe generatie nam hen over.

Een derde programma was eigenlijk niet de bedoeling, maar mede op verzoek van de Rotterdamse Schouwburg is er dan toch nog een slot gekomen aan de serie, die nu een keurige trilogie over het voorland van de dood is geworden. Faudree laat de bejaarden, inmiddels alweer een verse cast omdat de eerste groep grotendeels dood is, in End of the Road zo’n beetje letterlijk de pijp aan Maarten geven. Het levert een paar prachtige liedjes op, zonder meer, maar in de collage van popsongs uit bijna een hele eeuw muziekgeschiedenis zijn geen echte pieken en dalen meer. Het wordt allemaal steeds ijler, vlakker en verstilder. Tot de oudjes bijna net zo stil als aan het einde van Bach’s Matthaeus Passion in het niets verdwijnen.

De boodschap van Faudree is duidelijk: hoezeer we ook denken te kunnen doordansen tot het einde (Bon Jovi’s Live Forever heeft een prominente plek in het programma), uiteindelijk wint Vader Tijd het en verdwijnen we. Die boodschap gaat een beetje in tegen de levenslust die de ouden van dagen zelf uitstralen, en dat gaat toch een beetje knagen, omdat het in het voorlaatste programma ook leek te gebeuren: de voorstelling vertelt een ander verhaal dan dat waarin de spelers denken op te treden.

Dat gebeurt vaker bij amateurtoneel, maar dat maakt de ethische kwestie er niet minder actueel om.

Gezien: End of the Road door Roy Faudree & the Young @ Heart Chorus, 20 september in Rotterdam.