Door Jacob Haagsma

Kate McGarrigle is overleden. Zij leed aan sarcoma, een zeldzame vorm van kanker die zich manifesteert in bot of spierweefsel. Ze werd 63 jaar.

En waarom hadden wij Kate McGarrigle moeten kennen? Daar zijn verschillende redenen voor te bedenken. Neem nou haar huwelijk met de Amerikaanse singer-songwriter Loudon Wainwright III. Daarmee was ze de moeder van zijn kinderen: Rufus en Martha Wainwright. Beiden waren de laatste jaren erg succesvol als eigenzinnige singer-songwriters, waarbij Rufus bovendien het werk van Judy Garland vertolkte en Martha zich ontfermde over het erfgoed van Edith Piaf.

Daarmee stelden ze de artistieke prestaties van hun ouders enigszins in de schaduw. Jammer eigenlijk. Want ook Kate McGarrigle was een begenadigd zangeres. In feite was zij de eerste van de hele dynastie die mijn tere oorschelpjes beroerde, ooit, in duet met haar twee jaar oudere zuster Anna.

Het zal 1975 geweest zijn. Toen was het immers een hit van onverwachte snit: Complainte Pour St. Catherine. In het hitjeslandschap van toen, beheerst door disco, glitterrock en meer van zulks, was het een uiterst opmerkelijk liedje. Dat er in het Frans werd gezongen, was in de hitlijsten van die jaren nog niet eens zo’n surrealistisch fenomeen. Nee, het was die enigszins ruw schurende samenzang en die pompende accordeon, regelrechte verwijzingen naar een folktraditie.

Gecombineerd met een reggae-achtige functie voor de basgitaar spelde dat luid en duidelijk: novelty. In hitjesland werden Kate & Anna McGarrigle dan ook niet meer gesignaleerd. Maar de zusjes waren beslist meer dan een one hit wonder met nauwe familiebanden. Ze stammen uit Saint-Sauveur-Des-Monts, in de Franstalige, enigszins separatistische Canadese provincie Quebec. Zo zit er voor de fijnproevers nog een taalpolitiek tintje aan dat hitje ook. Al waren de McGarrigles, de naam zegt het al een beetje, van huis uit Engelstalig.

In de jaren zestig begonnen ze voorzichtig met hun muzikale carrière, in de groep Mountain City Four. Hun titelloze gezamenlijke debuutalbum, die met de hit, verscheen in 1975 en die plaat hebben ze eigenlijk nooit meer overtroffen. Maar hun talent bleef niet onopgemerkt. Grote vakzusters als Linda Ronstadt (Heart Like A Wheel, ze noemde er zelfs een succesvol album naar) en Emmylou Harris namen hun liedjes op. De dames maakten nog enkele platen. Af en toe deed oudere zus Jane, eigenlijk een kerkorganiste, ook nog mee.

Tja, familie. Kate McGarrigle trouwde intussen met Loudon Wainwright III, zo’n typische Amerikaanse singer-songwriter, en scheidde weer van hem. Rufus en Martha, hun kinderen, dreven later dus uiterst succesvolle solocarrières. Af en toe deed Kate met de kinderen mee. Op het Garland-project van Rufus bijvoorbeeld of (met zus Anna) in Martha’s bijdrage aan I’m Your Man, het tribute-project voor landgenoot Leonard Cohen.

In 2006 werd er een nare vorm van kanker bij haar geconstateerd. Op 18 januari kwam het onvermijdelijke einde voor een dappere vrouw en een prachtige zangeres. Kate McGarrigle is er niet meer. We zetten nog een keer Complainte Pour St. Catherine op, of een van die andere mooie liedjes uit haar carrière, en slikken een brok weg.

Door Jacob Haagsma

De Argentijnse zangeres Mercedes Sosa is op 4 oktober overleden. Ze is 74 geworden. Problemen met nieren, lever en hart, die haar al jaren kwelden, maakten een einde aan haar leven. Ze lag al enkele dagen in coma. Daarmee verliest de wereld een bijzondere artieste, en talloze ‘stemlozen’ hun stem. Haar uitgesproken politieke opvattingen brachten haar in conflict met de Argentijnse junta.

Mercedes Sosa, bijgenaamd La Negra, werd geboren in 1935 in San Miguel De Tucumán, in het noordwesten van Argentinië. Ze was van Franse en Indiaanse komaf en groeide op in een gezin dat het niet breed had. In 1950, ze was nog maar vijftien, won ze een talentenjacht van een regionaal radiostation.

Maar het duurde nog ruim tien jaar voor haar carrière echt een vlucht nam. Ze raakte betrokken bij de ‘nueva cancion’, die de Zuid-Amerikaanse volksmuziek aanwendde voor een persoonlijker expressie waarbij de politieke dimensie niet geschuwd werd. Net als de opkomende folkbeweging in de Verenigde Staten en de ‘Tropicalia’-golf in Brazilië.

Mercedes Sosa werd er erg succesvol mee, tot in de Verenigde Staten en Europa waar ze al in de jaren zestig regelmatig toerde. Intussen kreeg ze steeds meer aansluiting bij muzikale en politieke bewegingen van elders op het continent. Een van haar geestverwanten was de Chileense zanger Victor Jara, die de ultieme prijs betaalde voor zijn luidkeels bezongen politieke overtuigingen. In de nasleep van de bloedige militaire staatsgreep in Chili, op 11 september 1973, werd hij gearresteerd, gemarteld en doodgeschoten.

In haar eigen Argentinië kwam het generaalsregime van Jorge Videla in 1976 aan de macht. Zijn repressieve bewind verdroeg zich slecht met de linkse opvattingen van Sosa, die in haar jeugd een aanhanger was president Carlos Peron (de echtgenoot van de tot musicalfiguur gestolde Evita).

Bij een concert te La Plata in 1979 werd niet alleen zij, maar ook het voltallige, pakweg 200-koppige studentenpubliek gearresteerd. Het lot van Jara bleef haar bespaard. Na enige druk vanuit het buitenland werd ze al snel vrijgelaten. Onder zware druk van dreigende doodseskaders van paramilitaire snit nam ze de wijk, om enkele jaren als balling te leven in Spanje en Parijs.

Drie jaar later, toen de militaire dictatuur na de verloren oorlog met Groot-Brittannië om de Falkland-eilanden wankelde, keerde ze terug naar haar vaderland. Bevrijd van politieke druk kwam de universele zeggingskracht van haar werk steeds duidelijker naar voren. Geen wonder dat ze verscheidene Latin Grammy Awards in de wacht sleepte.

Ze zong duetten met beroemde vakbroeders en –zusters als Luciano Pavarotti, Sting en Andrea Bocelli. Samen met Shakira en andere sterren van het Latijns-Amerikaanse continent zong ze op haar laatste cd’s, ‘Cantora 1’ en ‘ Cantora 2’. Haar discografie beslaat ruim 70 titels.

Door Wijbrand Schaap

Ze waren zelf een soort golf toen ze kwamen. Nu is het een iets andere golf als ze gaan. Na Jurgen Gosch en Pina Bausch is nu ook een andere held van het Duitse en Europese theater overleden. Met Merce Cunningham erbij gerekend vestigt juli 2009 een macaber record van stervende cultuurgoden en Michael Zeeman.

Peter Zadek was wellicht de grootste regisseur van het na-oorlogse theater, en zijn voorstellingen galmen nog na in de hoofden van de gelukkigen die ze meemaakten en nog in leven zijn. Zelf maakte ik hem nooit live mee, maar heb ik een herinnering aan een vage vhs-band.

Een Griekse tragedie, natuurlijk een Griekse Tragedie. De Oresteia, de Wagner Ring voor de moderne theatermaker, opende Peter Zadek met een prachtig idee. Immers: dat stuk, waarin de met oorlogsbuit en schuld beladen terugkeer van het Griekse leger na de val van Troje wordt afgewacht, gaat niet over jonge helden en kwieke Grieken die de draad weer oppikken. Tien jaar hebben de achterblijvers moeten wachten op bericht, dus Zadek maakte van dat groepje wachtende mannen afgestomte, dementerende bejaarden zonder illusie of hoop. Dat beeld, van fluisterende gesprekken tussen mensen die elkaar ieder verhaal al honderd keer verteld hadden, was sterk. Het maakte tijd tot thema, maar deed meer: het stelde het bestaansrecht van het theater ter discussie, op een manier die nieuw was. Vermaak moest toch met attracties, snelheid en spektakel? Ook in 1972 was beginnen met zwijgend zitten en onverstaanbaar mompelen een vloek.

Maar iedereen praat er nog over, omdat het beeld niet alleen realistisch was, maar ook gevoelvol en indrukwekkend. Robert Wilson moest toen nog beginnen aan Einstein on the Beach, waarin hij stilte, traagheid en tot tien tellen tot onvermijdbare kunst verhief. Hij moet Zadeks werk toen al hebben gezien, en er toen al door geraakt zijn. Dan hebben we het dus over essentiële invloed. Dan mag je daar best trots op zijn.

Door Ingrid van Frankenhuyzen
 
Vanochtend is choreografe Pina Bausch overleden. Haar gezelschap Tanztheater Wuppertal in Duitsland maakte dat vandaag bekend. Vijf dagen nadat er kanker bij haar was geconstateerd, stierf Bausch onverwacht snel.

Pina Bausch heeft de wereld van het danstheater definitief veranderd. Met voorstellingen als Café Müller (1978) en Kontakthof uit hetzelfde jaar, bracht Bausch allerlei maatschappelijke vraagstukken de wereld van de dans binnen. De relatie tussen de seksen werd dansant uitgevochten in agressie en tederheid, verbaal geweld en liefkozingen, verstilde melancholie en fysieke uitputtingsslagen. Veel toeschouwers vonden al dat theatrale geweld maar ook de tragikomedie destijds een schande.  In navolging van haar leermeester Kurt Jooss, een van de grondleggers van de expressionistische dans, bleef de dans niet beperkt tot beweging. Bausch liet haar dansers improviseren, acteren en schreeuwen. Dansers werden niet langer geselecteerd op hun fraaie lichamen maar op hun persoonlijkheid. Ze introduceerde ook de collagetechniek in de dans.

De ongepolijste stijl van Bausch had grote invloed, vooral ook in Nederland. In 1982 maakte ze in samenwerking met het Holland Festival de voorstelling Walzer. In 2003 was in datzelfde festival de voorstelling Kontakthof weer te zien, ditmaal met een bejaarde cast van amateurdansers.

Arthur Rosenfeld, artistiek leider bij Meekers Uitgesproken dans in Rotterdam, was van 1978 tot 1986 aan het gezelschap van Bausch verbonden. “Ik droom tot op de dag van vandaag over haar. Alsof ik nog steeds bij haar gezelschap dans. Toen ik auditie deed -nog voor ze haar gezelschap had- was ze ongeveer 31. Ze zei na afloop, kom we gaan koffie drinken. Ze keek me in mijn ogen. Ik dacht nog, wat is er met deze vrouw. Probeerde ze me te charmeren? Ik kan het niet anders omschrijven dan dat er een mysterieuze verbintenis was. Een weten. Ik was jong. Zij was jong. Maar die blik in haar ogen vertelde me dat ze heel goed wist dat wat ze aan het doen was, belangrijk zou gaan worden. Als ik me Pina herinner, dan is het haar gezicht, die mysterieuze blik.”

Pina Bausch was getrouwd met de Nederlandse decorontwerper Rolf Borzik die in 1980 stierf. Later trouwde ze met de Chileense dichter en hoogleraar Ronald Kay met wie ze een zoon kreeg.

Door Wijbrand Schaap

Voor iedereen die in het theater actief is, als journalist, ontwerper, pr-mens of acteur, is er altijd één voorstelling die bepalend was voor de keuze om het vak in te gaan. De ultieme voorstelling, het vonkstuk. Voor mij was dat de Misanthrope, een Molière-voorstelling in het Duits, gemaakt voor het Hamburgse Thalia Theater door de toen net in het Westen geïmporteerde regisseur Jürgen Gosch. Met deze voorstelling, die ik van minuut tot minuut heb geanalyseerd, waarvan ik iedere grap en dramatische wending minutieus heb geanalyseerd, begon mijn liefde voor theater pas echt.

Het decor bestond uit een trap die helemaal vanuit de orkestbak onder de eerste publieksrijen doorliep tot ver in de toneeltoren, en die daarbij ook nog eens steeds steiler werd. En op die trap streed de Mensenhater voor zijn idealen en voor zijn liefde voor de door en door corrupte Celimene. Onbereikbaarheid en onnut van stringente idealen werd nimmer treffender in beeld gebracht.

Sindsdien nooit een helderder voorstelling gezien. Van wat voor stuk dan ook. En dat meen ik eerlijk. En ik zag hem nog niet eens live, maar op een U-Matic tape, in de studio van het Utrechtse Instituut voor Theaterwetenschap in 1983.

Jürgen Gosch maakte mensen gek. Of het nu de Wagnermaffia was die zijn babydoll-kledingidee bij de dikkezangers-Tristan en Isolde van de Nederlandse Opera in 1987 weghoonde, of de Toneelgroep Amsterdam-actrices die bij zijn Bakchanten stapeldol werden van zijn zwijgzame optreden en daardoor exact de toon raakten die de door roes en waanzin getroffen vrouwen van Thebe in dat stuk nodig hadden.

En nu is hij dood. Stiekem denk ik dat er geen belangrijker regisseur is geweest in het West-Europese theater dan Jürgen Gosch.

Door Wijbrand Schaap

Het was een niet eens zo groot dressoirtje in de werkkamer van Ton Lutz, op de zolder van zijn huis aan de Leidsegracht in Amsterdam. Op dat dressoirtje stonden zijn herinneringen: foto’s, cadeautjes, een enkele prijs, beeldjes en boekjes. Toen ik als relatief jonge journalist door de grootste acteur van Nederland naar die zolder werd uitgenodigd voelde dat als een grote eer. Zeker toen ik zijn fotoalbums mocht bekijken. Ik was er zo door van mijn stuk dat ik vergat om mijn recorder goed in te stellen. De opname, na twee uur op die Amsterdamse zolder, was mislukt. Ik moest alles uit mijn hoofd opschrijven.  

‘Net goed’, zou Lutz gezegd hebben, zonder direct boos te worden, maar dat was al genoeg om toch een beetje bang te zijn. Maar ik wist ook dat hij een complimentje zou geven als hij merkte dat ik het gesprek uit mijn hoofd had weten na te vertellen. Later kwam ik erachter dat iedere gast naar die zolderkamer werd genood, en dat Lutz ook iedere gast datzelfde gevoel van exclusiviteit kon geven bij het doorbladeren van zijn fotoboeken als hij mij gegeven had. Lutz was tenslotte een Groot Acteur.

Iedere mens is aan het eind van zijn leven uiteindelijk niet meer dan de verzameling door hem zelf in stand gehouden anekdotes, en voor acteurs geldt dat in hoge mate. Een onvermijdelijk noodlot, maar ik gun Ton Lutz een betere nagedachtenis.

Want aan het eind van zijn leven was hij natuurlijk ook de man die het ‘denkende acteren’ in Nederland had ingevoerd, en die daarmee ook van zijn eerste Hugo Claus-regies legendarische gebeurtenissen had gemaakt. Dat het legendes waren wist ik al heel vroeg, omdat een paar van die regies zich lang voor mijn geboorte hebben afgespeeld.

Gedurende mijn leven heeft Lutz zich ontwikkeld van legende (in de jaren zestig, als hij op tv was), via monument van oudbakken theater (gedurende de jaren zeventig en tachtig), tot gerespecteerd vertegenwoordiger van een tijd die niet meer terugkomt maar die allesbepalend was voor hoe het theater er nu bij staat.

Ik leerde hem goed kennen toen hij jurylid was bij het Landelijk Festival Amateurtheater in De Engelenbak. Hij toonde zich daarin een fanatiek pleitbezorger van het amateurtheater, zonder te vervallen in het dedain dat sommige andere oudere professionals wel eens hebben, geconfronteerd met de strevingen van liefhebberijspelers. Het was ook tijdens dat festival dat Lutz op de terugweg van een avond jureren werd overvallen door een grote man die zijn geld en portefeuille roofde, maar wegvluchtte toen Lutz over de grote hond begon die hij thuis had. Hij wist het gebeuren vrijwel direct te brengen als een van zijn talloze heldendaden, maar die bravoure was uiterlijke schijn. Inwendig was Lutz gebroken. Hij durfde sindsdien nauwelijks nog alleen s’avonds over straat, terwijl hij zo vlak om de hoek van ‘zijn’ schouwburg woonde.

De erelijst met rollen en regies van Lutz is gigantisch, en gelukkig goed gedocumenteerd door het Theaterinstituut, dat sinds een paar jaar werk maakt van het vastleggen van vluchtige theaterlevens. Zijn herinnering zal voortleven. Waar ik me eigenlijk alleen echt druk om maak, is wat er met dat dressoirtje op zolder gaat gebeuren.

Hij publiceerde 3 dichtbundels en een aantal lijvige werken over de geschiedenis van de New Yorkse theaterwereld. En hij was natuurlijk zijn leven lang De Zoon Van Bertolt Brecht, wiens Dreigroschenoper net in Amsterdam speelt. Stefan Brecht was een stugge man, maar had een warm hart, volgens de vrienden die de New York Times citeert. Vorige week overleed hij, 84 jaar oud.
Hij laat drie kinderen na, en het manuscript voor een nieuw boek over Richard Foreman. Volgens zijn laatste echtgenote, Rena Gill, is de kans klein dat dat nog tot een boek leidt: ,,Er is veel manuscript, en heel weinig boek”, verklaart ze in de New York Times.